Da se ne zaboraviZanimljivosti

Muhamed Mehmedbašić ‒ zaboravljeni srpski revolucionar

Negdje u travi, pored sarajevskog aerodroma, stoji nišan Muhameda Mehmedbašića. Malo Sarajlija, a kamoli ostalih, zna ko je on i gdje je sahranjen. Prosti stolar iz Stoca, zaboravljen od svih, bio je jedno od imena koje se sa slavom pronosilo poslije Vidovdana 1914. godine.

Rođen je 1886. godine od oca Mehmeda i majke Nure. Otac i majka, veoma konzervativne osobe, natjerale su ga da uči vjersku školu u Stocu – sibjan-mekteb i mektebi-iptidaiju – punih sedam i po godina. Služio je kao mujezin u stolačkoj džamiji, neko vrijeme, pa je izučio stolarski zanat. Kućno i vjersko vaspitanje održali su ga u odanosti islamskoj vjeri do kraja života.

A povratak srpskoj naciji usledio je činom aneksije Bosne i Hercegovine, kada je konačno prišao grupi Srba nacionalista. Njegov dobar drug Nikola Trišić izjavio je na saslušanju u Sarajevskom procesu 1914. godine da ne zna kako je Mehmedbašić postao Srbinom, ali zna da se hvalisao da su njegovi stari bili Srbi. Trišić je upoznao Mehmedbašića sa Danilom Ilićem, kada je pripremao sarajevsku trojku vidovdanskih atentatora, rekavši mu da je dobar čovjek i „da je žestok Srbinˮ. Poslije kratkotrajnog druženja i viđanja s njim u Sarajevu i Mostaru, Ilić se „uvjerio da je skroz naskroz Srbinˮ. Apisova karakteristika iznijeta u vrijeme Solunskog procesa potvrđuje da Mehmedbašić nije mijenjao nacionalno uvjerenje: „Iako prost stolar, iz Stoca, ludo je nadahnut nacionalizmom, za koji je u stanju sve da uradi!ˮ On je za Apisa „srpski osvetnikˮ i „biser, koji treba čuvati i ne miješati u naše unutrašnje stvari.ˮ

Atentat je trebalo da izvede Mehmedbašić, čiji je djed Ibrahim presudom okupatorskog vojnog suda ubijen sa još 14 drugova, kao jedan od organizatora oružanog otpora okupaciji Bosne i Hercegovine, braneći Sarajevo avgusta 1878. Muhamed je, poput djeda, svoj život posvetio revolucionarnom radu i oslobođenju od okupatora. Mustafa Golubić (komšija iz Stoca) ga je prije toga u Francuskoj pripremao za atentat na generala Oskara Poćoreka, ali se od atentata odustalo kad se saznalo da u Sarajevo stiže nadvojvoda Ferdinand. Evo šta je, godinama kasnije, o tom događaju izjavio Mehmedbašić: „Kolona se polako približavala, ja sam u džepu odvrnuo kapicu sa bombe i trebalo je da se sagnem i udarim o kaldrmu prije nego je bacim. U tom momentu policajac koji je stajao u mojoj blizini se okrenuo i pogledao me. Ukočio sam se od straha, paralizovao, i kolona je prošla. Osjećao sam da me đed gleda odozgo i očekuje osvetu.”

Nekoliko desetina metara od njega Čabrinović je bacio bombu. Dalji sled događaja nam je poznat.

Muhamed Mehmedbašić je nakon atentata uspio da se skloni kod jataka u Crnu Goru, gdje je na nečiju prijavu uhapšen u Nikšiću, ali mu je šef policije omogućio da pobjegne u Danilovgrad. U činu potporučnika, sa srpskom vojskom prepješačio je Albaniju, sa pukovnikom Dragutinom Dimitrijevićem Apisom bio je na Solunskom frontu i priključio se Crnoj ruci. U proljeće 1916. Apis je prihvatio predlog mladobosanaca da žrtvuju svoj život „za stvar saveznikaˮ i ubiju dva najvjernija pomagača Nijemaca na Balkanu, grčkog i bugarskog kralja Konstantina i Ferdinanda.

Snabdio je oružjem Mehmedbašića i njegovog pomagača, kojima je zapao ovaj prvi, i otpremio ih u Atinu. Mehmedbašić je svoju žrtvu čekao u pozorištu, ali je Konstantin u posljednjem momentu zbog nazeba ostao kod kuće. Pošto ih je otkrila srpska policija, neprijateljski raspoložena prema Apisovoj obavještajnoj službi, morali su da se sklone. Mehmedbašić se prijavio u bolnicu zbog navodne bolesti, a njegov pomoćnik je ubijen. Ni danas se ne zna da li je njegovo ubistvo naredio Apis jer nije izvršio zadatak ili je srpska policija uklonila nepoželjnog svjedoka. Na Solunskom procesu kada je Apisu presuđena smrtna kazna, zbog navodnog pripremanja ubistva kralja Aleksandra, Mehmedbašić je dobio 15 godina robije, ali ga je nakon dvije godine Aleksandar lično amnestirao i poklonio mu veliku kuću na Ilidži. Muslimansko srpstvo ovog rodoljuba najrječitije je iskazano time što je sa suprugom Nurom dao svojoj djeci srpska imena: Zoran, Nada, Vladimir i Velimir.

Umro je maja 1943, nakon višesedmičnog ustaškog mučenja u Sarajevu. Pred smrt je tražio da bude sahranjen uz Gavrila i ostale drugove iz Mlade Bosne, uz kapelicu koja je njima u čast sagrađena na koševskom groblju. Nažalost, crkva to nije dozvolila i sahranjen je na ilidžanskom groblju Butmir.

Grobno mjesto Mehmeda Mehmedbašića na ilidžanskom groblju Butmir

Grobno mjesto Mehmeda Mehmedbašića na ilidžanskom groblju Butmir

PIŠE: Dr Goran Janjić

LITERATURA:

P. Slijepčević, Mlada Bosna, Sarajevo, 1929.

I. Pfefer, Istraga o sarajevskom atentatu, Zagreb, 1938.

C. Popović, Enciklopedija Jugoslavije, Zagreb: JLZ, 1924.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

Ivan_Tasovac
Prethodni članak

Rođen je pijanista Ivan Tasovac

Untitled
Naredni članak

SRPSKI NARODNI KALENDAR 2018 (21. jun)