Da se ne zaboraviZanimljivosti

Viteštvo kod Srba

Savremeno shvatanje viteštva svoje poreklo ima u popularnoj kulturi, koja uvek potencira predstavu zapadnog viteza kao oličenja vrlina i herojstva. Ta opšteprihvaćena slika zamagljuje činjenicu o postojanju viteštva na našim prostorima, sa svim odlikama koje je taj termin objedinjavao u sebi.

Viteštvo je u srpskim zemljama bilo i te kako razvijeno i negovano pa čak se na izvesni način i razlikovalo od zapadnog, kako po vremenu nastanka, tako i po shvatanju autoriteta. Vitez, ratnik na konju, na srednjovekovnom Zapadu se pojavio u doba feudalne anarhije, kao elitni pratilac varvarskih gospodara rata. Iako se njegov lik oslanja na antičku tradiciju, najčešće takva vrsta plemenitosti nije postojala: vitezovi su bili slični svojim kraljevima, nepismeni i surovi.

Obrisi viteštva na Zapadu pojavljuju se oko 843. godine sa prvim ratničkim igrama, ali je tek zapadna crkva, a ponajviše Klinijevska reforma iz 10. veka doprinela rađanju ritera uspostavljajući pravilo Božjeg mira, a potom i kodeksa ponašanja. Sada biti vitez nije značilo biti samo dobar vojnik već i dobar čovek. Kako se na zapadu sve više produbljivao jaz između crkve i države, naročito nakon borbe za investituru 1077. zapadno viteštvo sve više potpada pod uticaj ojačalog papstva. Papska dominacija kao Hristovog namesnika na zemlji rađa sliku Hristovog vojnika ili drugim rečima papskog vojnika.

Na pravoslavnom Istoku slika viteštva bila je daleko drugačija. U Vizantiji je posle združenog napada Slovena i Avara u 7. veku uspostavljen snažan kult svetih ratnika. Oni su postali uzor moralne snage i nadahnuća u borbi za državu i veru. Nasuprot raširenom mišljenju o Zapadu kao kolevci viteštva, koncept teško oklopljenih ratnika javlja se u Vizantiji znatno ranije. Ovaj koncept zajedno sa svojom duhovnom stranom je odatle prešao i na Srbe, koji takođe veoma rano počinju sa poštovanjem svetih ratnika. Širom srpskog sveta javljaju se njihove predstave, u Crkvi Sv. Petra i Pavla, potom u Crkvi Sv. Mihaila u Stonu, u Miroslavljevom jevanđelju. Uticaji su se preplitali, naročito posle dolaska prvih krstaša kod srpskog kralja Bodina i odlaska Sv. Save u Svetu zemlju, ali je kod Srba, kao i u Vizantiji, uzor vrline ostao kult svetitelja, a ne kult ličnosti kao na Zapadu.

Još je arapski putopisac Al-Masudi pominjao upotrebu konja kod Srba, ali i prisustvo ratničke opreme, od koje su neki delovi zaista simboli viteštva. Najpre je to deo ratničkog pojasa nađenog u Crkvi Sv. Petra i Pavla u Rasu iz 10. veka. Drugi važan nalaz je zlatna mamuza koja je pripadala trebinjskom županu Grdu, koji je živeo u 12. stoleću. Jedan latinski dokument pominje vitezove i pisara Zavidu neretljanskog kneza Jakova, koje se oko 1080. godine našao u ulozi sudije u okolini Splita.

Još vredniji arheološki dokaz postojanja viteštva je i mač sa Pirlitora. Ovaj vrhunski proizvod svog vremena nije samo odraz bogatstva i moći srpskih velikaša već je i odraz postojanja viteške ideje. Naime, ugravirani heruvim čija je simbolika zaštita i široka krsnica koja formira hrišćanski krst i te kako govori da je srpska vlastela bila svesna i duhovne i svetovne dimenzije viteštva. Najkonkretniji podaci o viteštvu dolaze iz vremena kralja Milutina. Nadgrobna ploča viteza Frančeska di Salomonea govori o njegovom proglašenju za viteza baš od strane srpskog kralja. Frančeskov epitaf je jedinstveno svedočanstvo ugleda srpskog kralja kao viteza. Njegov epitaf takođe govori da je kralj Milutin ovu titulu dodeljivao u skladu sa ceremonijalom koji je opisao Ramon Ljulj u Knjizi o viteškom redu. Jedan od istaknutih Milutinovog vitezova bio je i vojvoda Novak Grebostrek, pobednik nad Mehmed-begom.

Viteštvo je nastavilo da cveta i pod carem Dušanom. On je ostao upamćen kao ljubitelj viteških igara, o čemu podrobno izveštavaju Dubrovčani. Domaći izvori nam govore i o mestima gde su se turniri održavali i koje discipline su bile uključene. Priština i Novo Brdo su samo samo neka od mesta gde su se održavali turniri. Popis iz 1333. sačinjen u Dubrovniku otkriva kako je izgledala viteška oprema srpskog ratnika i svedočanstvo je opsežne i sistematske modernizacije vojske. U vreme kneza Lazara nastavlja se sistematsko opremanje i usavršavanje oklopnog bojnog reda koji se u Srbiji praktikovao već pedesetak godina. Srpski knez je u godinama pred kosovsku bitku počeo da razvija vatreno oružje i veliki viteški, srpski mač sa karakterističnom krsnicom u obliku slova S radi lakšeg pariranja turskim sabljama.

Ugled srpskog viteštva nastavio je da održava i knez a potom i despot Stefan Lazarević. Kao vazal turskog sultana bio je dužan da određen broj ratnika stavi na raspolaganje padišahu, te su stoga njegovi oklopnici i njihovi crni oklopi bili poznati na ratištima od Nikopolja do Angore. Sam tatarski vladar Tamerlan bio je zadivljen junaštvom kneza Stefana i njegovih ratnika. Despot posle 1402. stiče još veći ugled i ulazi u Viteški red zmaja. Mnogi evropski vitezovi smatraju čašću da ih upravo ruka srpskog despota proizvede u vitezove. On je po rečima jednog hroničara bio kao „mesec pored zvezda”.

Nakon pada srpske despotovine mnogi istaknuti vitezovi poput Vuka Grgurevića, Miloša Belmuževića, braće Jakšić odlaze u Ugarsku gde se srpski narod okuplja oko njih. Srpski viteški duh su potomci Brankovića i srpske vlastele posle nestanka srpske države, kao i svoj san o njenoj obnovi, preneli u Srem. Njihov duh su u kasnijim vekovima sačuvali srpski graničari i njihovi potomci do naših dana.

PIŠE: Msr Aleksandra Šuković, Filozofski fakultet Univerziteta u Novom Sadu

LITERATURA:

Marko Aleksić, Srpski Viteški kod, Beograd, 2016.

Ramon Ljulj, Knjiga o viteškom redu, prev. Siniša Zdravković, Beograd, 2013.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

wallet-cash-credit-card-pocket
Prethodni članak

U POČETKU BEŠE REČ

FOTO: PRESS: Beogradska filharmonija
Naredni članak

BEOGRAD: KONCERT BEOGRADSKE FILHARMONIJE 24. JUNA NA UŠĆU