Da se ne zaboraviZanimljivosti

UJEDINITELJ SRBA S OBE STRANE DUNAVA UBIJEN JE U RACIJI 23. JANUARA 1942.

Ignjat Pavlas, rođen 1887. godine u Gornjem Miholjcu, maturant Srpske velike pravoslavne gimnazije u Novom Sadu, u čijim analima piše da je Srbin katoličke vere, savršeno je govorio mađarski pošto je u Budimpešti 1912. stekao akademsku titulu doktora prava.  U završnim fazama raspada Austrougarske monarhije, u Pavlasovoj advokatskoj kancelariji u Novom Sadu (Železnička 10) formiran je Srpski narodni odbor, čiji je bio potpredsednik (predsednik Odbora bio je Jaša Tomić). Odbor je poslao Pavlasa na brod komandanta nemačkih trupa da zatraži da bez plena napuste grad.  Tom zahtevu je udovoljeno. Pavlas se zatim probio do Vrhovne komande Srpske kraljevske vojske u Beogradu, od koje je zatražio da srpska vojska što pre stigne u Novi Sad!  Gledajući sa balkona nekadašnje zgrade Matice srpske kako tog 9. novembra 1918. nastupa srpska vojska u grad, na čelu sa majorom Vojislavom Bugarskim (koji nema ni ulicu, ni spomenik u Novom Sadu), Pavlas je poskočio i uskliknuo: „Slobodni smo!ˮ Ubrzo je sa Jašom Tomićem pozdravio srpsku vojsku u ime građana Novog Sada.

Nakon što je Jaša Tomić 25. novembra 1918. pročitao uvodnu reč, Pavlas je zauzeo mesto predsednika Velike narodne skupštine Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Bačkoj i Baranji, koja je prisajedinila Vojvodinu matici.  Kasnije se povukao iz političkog života i posvetio razvoju Sokolskog društva.   Sokolska župa Bačke izrasla je u najjači deo sokolskog pokreta u tadašnjoj Kraljevini, a Novi Sad postao najsnažniji monarhistički centar u zemlji.  To je zasluga Ignjata Pavlasa i njegove verne supruge Olge (rođene Kozjak), koja ga je pratila do kraja života.

Svoj poslednji rodoljubivi govor Pavlas je održao marta 1941. uoči okupacije, tokom demonstracija protiv stupanja Jugoslavije u Trojni pakt. Članci ondašnje Politike svedoče da su Sokoli u Novom Sadu održali martovske demonstracije protiv nacizma.

Mađarski okupatori su 23. januara 1942, tokom opšteg pokolja novosadskih Srba i Jevreja, došli automobilom po Ignjata i Olgu i odvezli ih na novosadski Štrand, svedoče preživeli. Čekajući u redu za smrt, Ignjat i Olga su slušali krike dece koju su hortijevci bacali u vis i nabijali na bajonete na očigled roditelja i žive ih gurali pod led… Jauci i očaj na Štrandu slomili su Ignjatove nerve. Ne mogavši da dalje podnosi te jezive prizore, zatražio je od krvnika da ga izvedu i ubiju preko reda. Olga je plakala ne ispuštajući njegovu ruku.

Ignjat Pavlas sa tazbinom u Šidu. Olga Pavlas, rođena Kozjak (u Šidu), ostala mu je verna supruga do samog kraja. Iako je mogla da izbegne pokolj mađarskog okupatora zbog svog hrvatskog porekla, verno je sa njim otišla u smrt na Štrandu, 23. januara 1942.

Ignjat Pavlas sa tazbinom u Šidu. Olga Pavlas, rođena Kozjak (u Šidu), ostala mu je verna supruga do samog kraja života. Iako je mogla izbeći pokolj mađarskog okupatora zbog svog hrvatskog porekla, verno je sa njim otišla u smrt na Štrandu, 23. januara 1942.

Stupajući prema rupi u dunavskom ledu, Pavlas se još jednom obratio dželatima sa ovim zahtevom: „Pokažite mi jednog Mađara koga su ubili Srbi, pa onda ubijte i mene i sve ljude ovde.ˮ Nisu imali odgovora. Srbi nikada nisu ubijali ni progonili Mađare, čak ni po oslobođenju 1918. Pošto nije dobio odgovor na svoje pitanje, Pavlas je uzviknuo presudu hortijevskim dželatima:

„Ubijajte, ali znajte da će se roditi veća i jača Jugoslavija!”

Držeći se za ruke, ne čekajući da ih udare kundacima ili ustrele, Pavlasovi su se bacili u ledeni Dunav. Kuršumi zlikovaca su ih sustigli u ledenoj reci (temperatura je tog dana bila oko 30 ispod nule). Nekoliko minuta kasnije stiglo je naređenje Vrhovne komande mađarskih okupacionih snaga da se prekine likvidacija građana.  Da su ostali u redu smrti, Pavlasovi bi preživeli.

Osim što je gradio novosadsku Sokolanu, Ignjat Pavlas je bio i doživotni predsednik veslačkog kluba Danubijus. Godine 1924. je sa grupom istomišljenika osnovao Planinarsko društvo Fruška gora (danas Železničar). Zahvaljujući planinarima, drugi po visini fruškogorski vrh nazvan je 2000. godine Pavlasov čot (531 metar).

U Raciji u Novom Sadu, 23. januara 1942, na Štrandu, na ulicama, trgovima i stanovima Novog Sada ubijeno je preko 5.000 građana. Do sada je poimence i sa osnovnim biografskim podacima identifikovano 2.417 žrtava, o kojima se podaci čuvaju u arhivi Aleksandra Veljića. U Memorijalnom spisku Žrtava o Pavlasovima stoje ovi podaci:

  1. Pavlas Ignjat (55), rođen u Gornjem Miholjcu (od oca Ivana i majke Julije rođene Petrović), doktor pravnih nauka, advokat, doživotni predsednik Sokolskog društva Bačke, predsednik Veslačkog kluba Danubius, osnivač Planinarskog društva Fruška gora (danas Železničar); (Porodica Pavlas je stanovala u Železničkoj ulici broj 10), ubijen na Štrandu.
  2. Pavlas Olga (45) rođena Kozjak (u Šidu od oca Milana), domaćica, ubijena na Štrandu.

Izvori:

  1. Porodična arhiva Jovana Bukovale, čukununuka Pavlasovih
  2. Ante Brozović (urednik), Sokolski zbornik, godina I, Beograd 1934.
  3. Aleksandar Veljić, Istina o Novosadskoj raciji, Novi Sad, 2010.

 

Piše: Aleksandar Veljić

aveljic@protonamail.com

 

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

Dalipagic
Prethodni članak

Rođen je košarkaš i trener Dražen Dalipagić

24058917_1689964931034963_3966625841482811959_n
Naredni članak

BEOGRAD: O DISU I SVETLOSNE LESTVE ZLATE KOCIĆ