Aktuelnosti

SRPSKE ŠKOLE U DUBROVNIKU (II deo)

Godine 1849. srpsko pravoslavno stanovništvo u Dubrovniku dobilo je dozvolu za svoju školu. Tutorstvo crkvene opštine poslalo je tokom aprila okružnom kapetanatu objašnjenja povodom zahteva za osnivanje škole. Tada je prvi put i zvanično upućen zahtev za srpsku školu, u kojoj će se učiti na maternjem, srpskom jeziku, a pisati ćirilicom. Pritom se naglašava da će učenici pohađati i elementarne državne škole, tada na italijanskom jeziku. Svoje zahteve opština je zasnivala na dobijenim pravima, pa i zaključila: „Oslanjajući se na članak 3 temeljnih prava, tutorstvo ne sumnja da ovaj predlog neće biti potpuno potvrđen, pošto je slobodno znanstveno proučavanje i svaki je građanin države ovlašten osnivati zavode za nastavu i odgoj i davati u njima odnosnu obuku.”[1]

Opštinski funkcioner N. Klaić javio je 16. maja tutorstvu da je osnivanje „ilirske škole” dopušteno cirkularnim (okružnim) dekretom od 13. maja 1849. godine.

Teodor Janković iz Mokrog Polja, administrator Radućke parohije, koji je vršio i dužnost kapelana, izabran je za dubrovačkog učitelja 8. (20) februara, a 9. (21) marta izjavio je da pristaje na ponuđene uslove. Izbor Jankovića, na predlog vladike Jerotija Mutibarića, potvrđen je dekretom od pokrajinskih vlasti 2. maja 1849. godine.

Tutorstvo je učitelju obezbedilo stan bez pokućstva i platu, mesečno, unapred, od 350 fjorina u srebru. Učitelj je bio dužan da drži nastavu u radne, nepraznične dane, tri sata pre i dva sata posle podne. Obaveza školske dece i učitelja bila je da učestvuju u sprovodu svakog umrlog člana dubrovačke crkvene opštine, bez obzira na njegovo imovinsko stanje i društveni ugled.

Te školske 1849–1850. godine srpsku školu u Dubrovniku pohađalo je 33 učenika, među kojima i dve devojčice. Pojedini učenici su, pored srpske škole, pohađali i državnu.

Škola je do 1862. bila na Posatu, da bi samo u periodu 1852–1855. bila premeštena u kuću barona Lihtenberga na Pustijerni, iza Gospe.

Teodora Jankovića na mestu učitelja nasledio je jeromonah Lukijan Kundajica, administrator parohije Petrove crkve, koji je u Dubrovniku podučavao decu u periodu od septembra 1853. do decembra 1854. godine. Posle njega za dubrovačkog učitelja postavljen je sveštenik Jovan Brčić (Berčić), koji je tu dužnost obavljao do 22. maja 1863. godine.

Do 1862. godine srpska škola u Dubrovniku finansirana je povremenim prilozima skupljenim od opštinara, kao i stalnim svetosavskim prikupljanjem novca. Međutim, 29. aprila 1862. tutorstvo je u pismu episkopu Stefanu Kneževiću saopštilo da je odlučeno „da se škola i u napredak drži i da učitelj sveštenik bude, i da bi svoj štatut imati mogla po štatutima u dobrom redu cvjetala i napredovala”.[2] Te godine izabran je i prvi školski odbor, koji su činili Božo Bošković[3], Đuro N. Kovačević, Josif Kalik i paroh Teodor Janković. Odbor je sačinio i školski statut, koji su vlasti odobrile 20. oktobra (1. novembra) 1862. godine. Time je školski odbor i počeo sa radom, preuzevši od opštine brigu o školi. Po pravilniku škole, koji je odobrio dalmatinski episkop Stefan Knežević i namesnik za Dalmaciju baron Lazar Mamula, u nastavi su upotrebljavane knjige štampane ćirilicom, a koje su odobrile više vlasti.

Za izdržavanje škole osnovan je stalni fond. Glavnica fonda već te godine iznosila je 8.700, a 1868. godine 11.806 fjorina. Osnivač je bio svaki onaj koji bi u fond priložio 100 fjorina, dok je od 1883. taj iznos smanjen na 25 fjorina.

Škola je 1862. prebačena u kuću pravoslavne crkvene opštine (bivše Puhiera) u Zuzerinoj (Cvijete Zuzorić) ulici, na I sprat, naspram zgrade Starog teatra. U periodu 1874–1877. bila je smeštena u kući Rafa Pucića, naspram crkvi Sv. Josipa. U avgustu 1877. škola je preseljena u crkvenu zgradu u ulici Između polača i Sv. Barbare (palača Gundulić).[4]

Novi pravilnik škole odobren je 10. juna 1883. godine. U njemu je precizirano da „svrha ove škole ostaje da se djeca usavršavaju u srpskom jeziku i u crkvenom pojanju…”, kao i da „učitelj mora biti pravoslavni Srbin usposobljen za učiteljstvo i austrijski državljanin”.

Od 1863. do aprila 1875. godine u pravoslavnoj srpskoj školi u Dubrovniku učiteljovao je Jovan Novaković, pa zatim dotadašnji učitelj u Srbici kod Herceg Novog Stefan Mrđan (maj 1875 – novembar 1882), pa Nikola Kirjak, učitelj kotorski (1. decembar 1882 – septembar 1890). Poslednjeg učitelja, sveštenika Veljka Milića (oktobar 1890 – 1895) zamenjivao je od oktobra 1895. do januara 1896. paroh Jovan Bućin. Međutim, prema austrijskom školskom zakonu od 20. februara 1895. sveštenici više nisu mogli biti učitelji. Prvi svetovni učitelj bio je Krsto Tušup, koji je u dubrovačkoj srpskoj pravoslavnoj školi učio decu u periodu 1896–1900, da bi ga u naredne četiri godine (1900–1904) zamenio Ilija L. Đivanović. U periodu 1904–1906. godine bilo je poteškoća sa angažovanjem učitelja, pa je najpre na tom mestu bio kaplena Teofil Danilović, pa zatim učitelj Stevan Benin. Nikola L. Brkić obavljao je ovaj posao od marta 1905. do septembra 1906, sa povremenim prekidima, od septembra 1906. pa sve do kraja školske 1911–1912. U srpskoj školi predavao je umirovljeni državni učitelj Nikola Mandić. Sledeće školske godine učitelj je bio Vuk Vrčević, a posle njega, od 1913. pa sve do prelaska škole u nadleštvo države, Vuk Ćorović.

Pored ove, u Dubrovniku je radila i srpska ženksa škola.

Srpska ženska škola Božo Bošković osnovana je, kako piše Jovica Perović, zadužbinarskim pismom od 21. avgusta 1879, što je potvrđeno i od nadležnih vlasti 10. jula 1880. U prvom stavu ovog akta stoji: „Gospodin Nikola pokojnoga Vasilja Boškovića za sebe i u ime svoje sestre Marijete Opuić rođene Bošković, i svoje snahe Gospođe Teodore udovice Bošković, rođene Putica, sjećajući se želje svoga brata i muža pokojnoga Bođa Vasilja Boškovića, da se djevojčice u Dubrovniku u materinskom srpskom jeziku obučavaju i vaspitavaju, i da bi se ta pokojnikova želja ostvarila, i njegova uspomena ovjekovečila rodoljubnom zakladom imao bi se umno i naukovno razvijati ženski spol, koji je od same prirode na to opredjeljen da oblagorođava srce i dušu svoga poroda u dobu djetinskom, kako bi ova djeca kad uzrastu, nadahnuta budući iz mladosti dobrim načelima i čestitim namjerama bila od koristi i od dike sebi, svojoj otadžbini i svome narodu.”[5] Najveći deo zadužbine Boža Boškovića (10.000 fjorina) zaveštan je, stoga, za osnivanje srpske ženske škole, dok je ostatak od po 500 fjorina bio upućen gimnazijskoj zadužbini Gundulić, Srpskom pevačkom društvu Sloga, zadužbini siročadi i udovica svešteničkih, kao i Srpskom pevačkom društvu Jedinstvo iz Kotora.

Prva generacija srpske ženske škole imala je 27 učenica, kojima je, i po želji zadužbinara, predavan „vjeronauk pravoslavni i književna nastava u srpskom jeziku pismenima ćirilskim”. Prva učiteljica ove škole Sofija Pupić održala je prvi čas 8. novembra 1879, a školi su Niko Bošković i Đorđe Grkavac poklonili ikone Sv. Save i Svetih Ćirila i Metodija, sat i globus. Tokom 1880. izabran je i prvi školski odbor, kojim je predsedavao, po želji zadužbinara, episkop Gerasim Petranović.[6]

Brigu o ženskoj školi nadalje su vodili Boškovići, najpre sam Niko, koji je nastojao da i daljim donacijama, kao i angažovanjem učiteljica, obezbedi njen nesmetan rad. Posle Sofije Pupić, učiteljica u ovoj školi bila je Anka Mirković (1885, 1887–1892), zatim Zorka Tomanović (1886–1887), Mile Jelić (1892–1898), Marica Marinović (1898–1900), Marica Bošković (1900–1905) i Katica Subotić (1905–1908). Olga Popović predavala je u srpskoj dubrovačkoj ženskoj školi do marta 1913, nakon čega nije bilo moguće angažovati drugu učiteljicu. Stoga je pokrajinsko školsko veće 13. marta 1913. donelo odluku da se obe srpske škole, muška i ženska, sjedine i da im predaje zajednički učitelj.

Tokom rata 1914–1918. za srpsku školu nastupilo je vrlo teško vreme, ali je ona i dalje radila. Međutim, posle rata više se nije mogla samostalno izdržavati, pošto su njeni fondovi, posle pada austrijske valute, bili nedovoljni. Stoga je odlukama Ministarstva prosvete od 13. januara i 23. aprila 1920. naloženo da se „srpska zakladna muška škola proglasi zemljaskom školom, a učitelj te škole od 1. decembra 1919. uvrsti u državne činovnike, te da i ta škola potpada pod opstojeće propise za javne škole”. Isto je odlučeno i za žensku zakladnu školu Božo Bošković.

 

Doc. dr Irena Arsić

 

Izvor: KSD 2012: Kultura Srba u Dubrovniku 1790–2010 : iz riznice srpske pravoslavne Crkve svetog blagoveštenja [prir. Goran Spaić, Jelica Reljić i Miroslav Perišić], Beograd – Dubrovnik: Arhiv Srbije – Srpska pravoslavna crkvena opština, 350–352.

[1] J. Perović, nav. delo, 420.

[2] Arhiv SPCO u Dubrovniku.

[3] O zalaganju B. Boškovića za srpsku dubrovačku školu v. I. Arsić, Srpska pravoslavna crkva u Dubrovniku do početka 20. veka, Dubrovnik – Trebinje – Beograd, 2007, 102–105.

[4] J. Perović, Srpska škola u Dubrovniku…, 461–462.

[5] Arhiv SPCO u Dubrovniku.

[6] O srpskoj ženskoj školi u Dubrovniku pisao je Jovica Perović, čiji se rukopis nalazi u Arhivu SPCO u Dubrovniku.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

forest-fire-432870_1280
Prethodni članak

U POČETKU BEŠE REČ

SJZ
Naredni članak

ZAŠTO SE KAŽE „KOM OPANCI, KOM OBOJCIˮ