AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivostiLjudi

Srbija – jermenski san o boljem životu

Poslednjih godina jermenska kolonija u Srbiji, koja počinje da se formira još u XIII veku, sve više privlači pažnju stručne, ali i šire javnosti. Međutim, istorijat ove velike kolonije još uvek nije potpuno istražen, te nema mnogo publikacija o raznim periodima njenog formiranja i razvitka. Kako svedoči istorija, manja grupa Jermena dolazi na Balkan još u X veku, a jedan od drevnih spomenika jermenskog prisustva u Srbiji je dvojezčni slovensko-jermenski natpis iz 1218. godine u manastriru Vitovnica nedaleko od Petrovca na Mlavi.

Manastir Vitovnica iz 13. veka kod Petrovca na Mlavi

Manastir Vitovnica iz 13. veka kod Petrovca na Mlavi

Dvojezični slovensko-jermenski epigraf na memorijalnoj ploči iz 1218. (manastir Vitovnica)

Dvojezični slovensko-jermenski epigraf na memorijalnoj ploči iz 1218. (manastir Vitovnica)

Mada su na temu srpsko-jermenskih istorijskih, kulturnih i književnih kontakata i veza prethodnih decenija objavljivani vredni radovi i studije dr Ašota A. Ovakimjana, Babekena Simonjana i drugih srpskih i jermenskih istraživača, istorijat jermenske kolinije u Srbiji i dalje je širom otvoreno polje za nova istraživanja. Zajednica srpskih Jermena u njihova otadžbina Jermenija sve više inspirišu objavljivanje tekstova i monografija, izložbene postavke i kataloge, putopise, predavanja i TV emisije, dok joj srpski pesnici posvećuju svoje najlepše stihove i antologije…

Težeći ka sopstvenom materijalnom i duhovnom uzdizanju učeni u obrazovani, vredni i preduzimljivi jermenski trgovci i zanatlije pristižu na Balkan već u X veku, a prve kontakte sa Srbma na tlu Srbije ostvaruju u XIII veku, kada počinje formiranje prve značajnije jermenske kolonije. Doprinoseći razvoju gradova i napretku trgovine, širili su svest domaćeg stanovništva i ostalih Evropljana o milenijumskom postojanju drevne maloazijske civilizacije i njenih vitalnih jermenskih izdanaka.

Od tada ova dva geografski veoma udaljena, ali duhovno bliska i prijateljska naroda razvijaju čvrste međusobne veze, preplićući toponime, imena, tradiciju i mnogo toga drugog. Dinamičan proces uzajamne saradnje i obogaćivanja ekonimskih, duhovnih i kulturno-književnih veza Srba i Jermena otpočinje gotovo pre osam vekova, kada je Sveti Sava putujući 1191–1235. godine po istočnohrišćanskim zemljama prvu put posetio i Kilkijsku Jermeniju.

Već od prvih srpsko-jermenskih kontakata Srbija predstavlja jedno od primamljivih odredišta jugoistočne Evrope u kojoj se, na duže ili kraće vreme, nastanjuju ovi daroviti i sposobni ljudi, okušavajući svoju trgovačku sreću.

Prijateljstvo dva naroda učvršćeno u XIV veku, kada jermenski ratnici, vazali u sastavu turske vojske, napuštaju Kosovsku bitku 1389. godine ne želeći da se bore protiv Srba kao hrišćanskog naroda. U spomen na ovaj događaj na planini Ozren 1392. godine podižu manastir u narodu poznat kao Jermenčić.

U prvim decenijama XV i tokom XVI veka jermenski trgovci se u nešto većem broju doseljavaju u prestoni Beograd, a u XVIII veku, bežeći pred Turcima iz Beograda odlaze u Novi Sad, gde takođe značajno doprinose ekonomskom napretku nove sredine.

Mada su Jermeni oduvek zauzimali visoke državne položaje na dvorovima drugih zemalja, pa i Osmanskog carstva, za Jermeniju se pokazao poguban njen osetljiv geostrateški položaj, izuzev Gruzije bez drugih hrišćanskih država u neposrednom okruženju kao i visok civilizacijski nivo i materijalno blagostanje njenih žitelja. Krajem XIX i početkom XX veka, Jermeni od strane Turaka, kasnije u Azerbejdžanaca, doživljavaju nekoliko uzastopnih pogroma neviđenih razmera, koji odnose u smrt više od 1.500.000 ljudi.

Bežeći iz carstva mrtvih, bezbrojne jermenske izbeglice koje su čudom preživele genocid, otisnule su se na dalek i neizvestan put, rasejavši se po čitavom svetu. Za njih nekoliko stotina zemlja izbavljenja bila je Srbija, naročito posle 1915. godine, kada počinje da se formira jermenska kolonija novijeg vremena.

Proterani sa rodnih ognjišta, oko 150 pripadnika ovog naroda naseljava se u Beograd kao centralnu jermensku koloniju, a nešto manji broj u Pančevo, Vrnjalku Banju, Kruševac, Knjaževac, Šabac, Mladenovac, Zaječar, Negotin, Svilajnac, Niš, Aleksinac, Vranje, Paraćin, Jagodinu, Valjevo, Kraljevo, Čačak…

U većini ovih gradova i danas žive njihove potomci: u Beogradu porodice Baronijan (pravilnije Baronjan), Vartabedijan (Vartapetjan), Sukijasović (Sukijasjan), Tehlirjan, Melikjan, Pisojan, Čelikjan, Ajvazjan; u Pančevu Ataljanc; u Nišu Martikjan; u Valjevu Derhazarjan (Der-Hazarjan); u Svilajncu Malakijan (Malakjan); u Vrnjačkoj Banji Belanijan (Belanjan), Derbogosijan (Der-Bogosjan); u Vranju Ambarcumjan…

Srbi su Jermene uvek primali sa tradicionalnim srpskim gostoljubljem pružajući im utočište i podršku, te Jermeni donekle prihvaraju lokalnu tradiciju, dajući nemerljiv doprinos srpskoj nauci i kulturi.

Prema dokumentima Međuopštinskog istorijskog arhiva u Čačku krajem XIX veka, posle masovnih turskih zločina, nekoliko jermenskih porodica i pojedinaca deseljava se i u Čačak, baveći se uglavnom trgovinom i tucanjem kafe (tamis)12, kao svojom pretežnom delatnošću. Prvi do sada poznati spomen Jermena u Čačku je Arut Nigos (u dokumentu iz 1885/1886), zatim Marko Sarkisović (1846[?] – 1906), Artin Nikolić (1854/1855–1904), Artin (1860–1928) i Lazar Lazarijan (1883–1948) sa svojom porodicom, Aram Sukijasijan (?–?), porodica Serkica (Sarkisa) Berberijana (1887–1918) i Narkis (Narkas) Bricki (1890–?).

Među malobrojnim čačanskim Jermenma koji su nekada živeli u Čačku, ali su davno pali u zaborav, u sećanju se zadržala samo porodica Lazarijan13 – otac Artin i sin Lazar sa svojom porodicom, koji su u strogom centru grada držali bakalsku radnju sa pržionicom kafe odličnog kvaliteta.

O ovim marljivim i nesebičnim ljudima koji su sa pripadnicima drugih nacionalnosti Čačak činili kosmopolitskim gradom danas nema gotovo nikakvog spomena. Jedina svedočanstva o njima su malobrojna dokumenta u fondovima Međuopštinskog istorijskog arhiva u Čačku. Knjige rođenih, venčanih i umrlih, porodična grobnica Lazarijanovih na starom Čačanskom groblju i bleda sećanja starih Čačana.

Monografija Jermeni u Čačku 1885–1950, bazirana na analizi retko viđenih dokumenata, kao i sekundarnih i tercijarnih izvora predstavlja pokušaj da se pobede nebriga i zaborav, te da se u kolektivno pamćenje vrate jermenske porodice koje su, mada malobrojne, bile značajno prisutne u ekonomskom i društvenom životu Čačka.

Srbija – san o boljem životu

Zašto su žitelji ove daleke zakavkaske zemlje pokušali da svoj san o boljem životu ostvare baš u Srbiji? Zbog čega su ova dva naroda bliska i kakve prirode su te veze?

Sa obzirom da žive na dva različita kontinenta, kao i činjenicu da Srbija sticajem nevoljnih istorijskih okolnosti nikada nije ulazila u red ekonomsko visoko razvijenih zemalja, osnovano se može pretpostaviti da su Jermene u Srbiju, pored želje za samoodržanjem i boljim životom, privlačile i zajedničke nacionalne odlike – hrišćanska vera, stradnje, patriotizam, mentalitet i gostoljubivost sa kojom su ih Srbi primali.

Ono što možda najčvršće povezuje ova dva stamena branitelja hrišćanstva su Kosovski boj i Veliki zločin (jerm. Medz jegern), neizbrisive nacionalne traume i svojevrstan arhetip kao deo kolektivnog nacionalnog identiteta.

Kosovski zavet i sećanje na Jermenski holokaust izrasli iz velikih nacionalnih tragedija, zajednička su karakteristika oba naroda, manifestovana kroz ideal nacionalne, duhovne, kulturne i političke celovitosti.

Spaja ih još jedno istorijsko sećanje – 1915. godina, kada se u vrtlogu ratne apokalipse srpska vojska povlačila putem smrti kroz albanske gudure, a jermenski narod preživljava kulminaciju najsvirepijeg zatiranja.

Stoga je sudbina mnogih generacija Srba i Jermena da sanjaju i slute rat i možda se nikad neće osloboditi vizije prošlosti. Ipak, Srbi su svoj san o mirnom ognjištu donekle ostvarili, dok su se Jermeni, poput semenki raspuklog nara, rasuli po celom svetu…

Odlomak iz knjige Jermeni u Čačku 1885–1950

AUTOR: Msr Marijana Matović

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

pexels-photo-110820
Prethodni članak

U POČETKU BEŠE REČ

Nikola Radojčić
Naredni članak

Ko je bio Nikola Radojčić?