AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivosti

SPOMENICI JEVREJSKE UMETNOSTI

Na Balkanskom poluostrvu Jevreji su živeli već u vreme Rimljana, ali su materijalni dokazi o tom ranom boravku na ovom tlu sačuvani samo u Makedoniji. Ni iz kasnijih razdoblja, srednjeg veka i doba pod Turcima nisu ostala značajnija arhitektonska ostvarenja ili neka umetnička dela vezana za boravak Jevreja u Srbiji, iako se na osnovu pisanih dokumenata zna da su oni tu živeli i radili.

Najstariji spomenik u Srbiji je jevrejsko groblje u Nišu. Ono nije dovoljno istraženo pa do sada nije utvrđena njegova starost, no pojedini nadgrobni spomenici su jedinstveni po svojoj ornamentici i verovatno potiču iz XVIII v. Groblje nije otvoreno za posete. U Nišu je postojala sinagoga iz 1924. g., koja je posle rata pretvorena u galeriju i pripada Narodnom muzeju u Nišu. Isti muzej je uredio spomen-sobu u znak sećanja na Jevreje Niša koji su pobijeni za vreme II svetskog rata.

Jevreji su živeli i u mnogim drugim gradovima Srbije, ali tragovi nisu ostali. Sve što je sačuvano posle uništenja Jevrejske zajednice Jugoslavije za vreme II svetskog rata sabrano je i izloženo u Jevrejskom istorijskom muzeju u Beogradu. U Beogradu se može videti i veoma lepo jevrejsko groblje s kraja XIX v., na koje su preneti i spomenici sa starijeg groblja, koje više ne postoji. Beogradska sinagoga podignuta je 1926. g., a arhitekta je bio Milan Šlang. Do II svetskog rata to je bila aškenaska sinagoga, a od rata je jedina sinagoga u Beogradu. Što se tiče stila, ne spada u vrednija ostvarenja.

FOTO: Žarko Erenfrajnd

FOTO: Žarko Erenfrajnd

Na području Vojvodine živeli su aškenski Jevreji, koji su se tu doselili tokom XVIII i XIX v. iz Austrougarske, Nemačke i drugih zemalja. Kako su bili relativno dobrog imovnog stanja, uspeli su da u gradovima u kojima su živeli podignu sinagoge, organizuju humanitarni i kulturni život. Većina tih sinagoga je uništena za vreme II svetskog rata. Ostale su samo dve, i to najzanimljivije. Jedna je u Novom Sadu, podignuta 1909. g. Arhitekta je bio Leopold Baumhorn, a na sinagogi su vidljivi elementi neomavarskog i secesionističkog uticaja. U Novom Sadu postoji i staro jevrejsko groblje iz 1800. g. Pored Dunava podignut je spomenik srpskim i jevrejskim žrtvama Racije, zločina mađarskih okupatora iz 1942. g.

Sinagoga u Novom Sadu (FOTO: Petar M)

Sinagoga u Novom Sadu (FOTO: Petar M)

U Subotici se nalazi druga sinagoga, jedna od najlepših u Jugoslaviji. Izgrađena je 1902. g. u stilu mađarske secesije, kao i mnoge druge zgrade u Subotici. Arhitekti su bili Deže Jakob (Dezsӧ Jakab) i Marcel Komor (M. Komar).

Subotička sinagoga (FOTO: Boris Brđanin)

Subotička sinagoga (FOTO: Boris Brđanin)

Najzanimiljviji spomenik kulture vezan za jevrejsku istoriju na području Vojvodine svakako je nekropola u Čelarevu. U ovom malom mestu nedaleko od Novog Sada otkrivena je velika nekropola iz VIII–IX v., koja pripada avarskoj populaciji, što se može zaključiti po ukrasnim elementima na odeći i konjskoj opremi. Ovu nekropolu čini jednostavnom u svetu to što su u grobovima nađeni fragmenti opeka (koje su pravili Rimljani) na kojima su urezani jevrejski simboli, kao što je menora – sedmokraki svećnjak. Svi nalazi sa ovog arheološkog lokaliteta izloženi su u Muzeju grada Novog Sada. Za sada još nije utvrđeno koji je to bio narod koji je upotrebljavao jevrejske simbole a da nije prihvatio i jevrejske običaje i religiju.

Milica Mihailović

 

Izvor: Mihailović 32002: Milica Mihailović, „Spomenici jevrejske umetnosti”, u: Kulturna riznica Srbije [sastavio i uredio Jovan Janićijević], Beograd: IDEA, 199–200.

 

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

pexels-photo-2374664
Prethodni članak

U POČETKU BEŠE REČ

vojkan
Naredni članak

Rođen je džez gitarista Vojkan Đonović