AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivostiLjudi

SOKOLOVIĆI – gospodari Balkana

Devširme – danak u krvi

U Istoriji srpskog naroda Vladimir Ćorović pisao je o tome kako se stanovništvo do sredine 16. veka potpuno povuklo iz okoline glavnog druma koji je dolinom Morave vodio ka Beogradu i dalje na zapad, a kojim je gazila otomanska vojska, pogotovo za vreme kampanja ka Ugarskoj i Austriji. Putinicima se zemlja morala činiti napuštenom i podivljalom. Ipak, dalje od te arterije živelo se drugačije. Podignut je čitav niz varoši. Pomenimo grad koji se digao oko Peći, nekada samo crkvenog središta, a slično se desilo i Mileševu, koje pominju mnogi zapadi putopisi. Izgrađeni su manastiri Tvrdoš, u Trebinju, zatim Ozren, Loznica i Vozuća, a bilo je intervencija vlasti u zaštitu nekih postojećih. Hrišćani su bili podređeni u odnosu na muhamedansko stanovništvo, no tlačenja nije bilo mimo prilika kad je dolazilo do ustanka ili naglog povećanja nameta. Od mera vlasti ipak je posebno teško padalo odvođenje muške dece pubertetskog uzrasta iz hrišćanskih sela. Iako bi napredne među njima čekala uspešna „karijeraˮ vojnika, spahija, pa čak i mesto u državnoj upravi u Carigradu, narod nije mogao podneti neretku pojavu odrođivanje od zemlje i identiteta, gde su neka deca postajala najsuroviji despoti prema onima koji su im do juče bili jednaki.

Sultan Murat IV sa janičarima (Autor: G. Jansoon)

Sultan Murat IV sa janičarima (Autor: G. Jansoon)

Još jedan od paradoksa je to što se lako moglo desiti da se u međusobnim upadima preko granice na račun Austrije ili Otomanskog carstva sudare bliski rođaci, čuvari različitih carskih tronova. Bio je jedan čovek koji je iz takvog roda, poznatog po istaknutim ličnostima na (naizgled) suprostavljenim stranama, a koji je stigao do neslućenih visina i položaja moći u orijentalnom carstvu. To je bio višegodišnji taktički vladar u prestonici na Bosforu, Bajica ili Bajo Nenadić iz Sokolovića kod Rudog, poznatiji u svetu kao Mehmed-paša Sokolović.

Mehmed-paša Sokolović

Mehmed-paša Sokolović

Klan

U dato vreme treći vezir i bivši beglerbeg Rumelije u upravi cara Sulejmana Veličanstvenog, poznatog i kao Zakonodavca, Mehmed-paša je, čini se, uredio obnavljanje moći Pećke patrijaršije. Mnogi su skloni da idealizuju njegovu posvećenost narodu i veri iz kojih je potekao, dok se sam uvek pokazivao kao najodaniji podanik sultanata i Otomanske carevine. Svakako, potez zbijanja i centralizovanja crkvene vlasti na zapadnim granicama države poslužio je kao dvostruki dobitak. Raja je imala veće poverenje u Portu, dok je sultan među možda najratobornijim Balkancima zadobio posrednika preko koga je, kao i u slučaju carigradskog patrijarha i njegove pastve, mogao još bolje da održi kontrolu nad prilikama na terenu, koje su u zapadnim krajevima neretko bile nestabilne. Ćorović piše da je nakon smederevskog episkopa Pavla i njegovog neuspeha da se odupre Grcima, prevashodno arhiepiskopu ohridskome Prohoru, na čelo arhiepiskopije 1550. godine doveden je i ubzo istisnut raški mitropolit Simeon.

Makarije Sokolović je 1557. godine postao, kako je sebe nazivao, „prvim patrijarhom po drugom obnovljenju ovoga časnoga prestola sve srpske zemlje, zapadnoga primorja i severnim krajevimaˮ, mada se sa činom patrijarha pominje pre njega i Nikanor iz Gračanice. Takođe iz Sokolovića i tradicionalno je navođen kao Mehmed-pašin brat, no čini se da su bili samo rođaci. Njihovi koreni u feudalnom plemstvu o kojima se govori u pojedinim tezama takođe nisu utvrđeni. Neki istoričari su pisali o dva poznata brata Bajičina, te je Makarije odbačen kao mogući bratanac. Još jedna ličnost čiji identitet nije siguran jeste stric Mehmed-paše. Po nekim navodima rano je primio islam, a po drugima je bio taj koji je Makarija i Bajicu kao dečake odveo kod sebe u Mileševo, gde je bio monah.

Mehmed-paša sigurno nije bio prvi iz porodice, barem šire, koji je povučen u Carigrad, na izvor moći. U izvorima se pominje Deli Husrev-paša, koji mu je možda pomogao u napredovanju, a tu je bio i bosanski sandžakbeg Mustafa-paša Sokolović, vezirov rođak, ali i suparnik.

Od ostalih istaknutih janičara treba pomenuti Gazi Ferhat-pašu Sokolovića, utemeljivača strog grada Banjaluke i graditelja Ferhadije, kao i Rustem-pašu Opukovića, i još jednog iz tog vremena koji je verovatno bio iz familije, Sinan-bega, kasnije pašu Bojanića, mada je klan obuhvatao više ljudi na Balkanu i prestonici, pa i šire.

Ferhat-paša Sokolović

Ferhat-paša Sokolović

Sokolovići patrijarsi

Topuzli Makarije je posle Mileševa boravio u Hilandaru, gde je napredovao u arhimandrita, a pominje se i da je postavljen na čelo jedne eparhije. Posle posete moćnom rođaku u Carigradu, osim patrijarha postao je faktički i etnarh, narodni vođa, i miletbaša. Potonji su u otomanskom sistemu bili čelnici verskih organizacija, gde je do Mehmed-pašine intervencije nadležnost nad hrišćanima imao carigradski patrijarh, a ovaj slučaj je jedan od retkih gde je Vaseljenskoj patrijaršiji ukinut takav ekskluzivitet. Pomenimo da su viđene istanbulske fanariotske porodice, iz čijih su redova uglavnom dolazili čelnici grčke crkve, takođe u svojim rukama imali političku moć. Novi pećki patrijarh se, štaviše, smatrao vrhovnim episkopom Bugara, a osim te ionako tradicionalne titule stvarno je i imao nadležnost nad nekim daljim istočnim dijecezama.

Bilo je i slučajeva pokreta preseljenih graničara iz Austrije nazad u Tursku.

Ćorović piše da je: „Bogati Nikola Lepić iz Kratova, obnovitelj manastira Lesnova 1558. godine podigao Šibinu Crkvu Sv. Đorđa, 1559. godine, početo je građenje crkve u Tronoši, a 1561. godine obnovljena je sama pećka crkva. U Gračanici dozidao je patrijarh Makarije novu pripratu. Iza toga dižu se crkve i manastiri po drugim stranama. Manastir Grabovac podignut je sa naročitom milošću budimskog vezira, što manastirski letopis sa priznanjem ističe. Srbi u Ugarskoj dobijaju deset eparhija, a u Bosni više manastira. U Mrkšinoj crkvi proradila je 1532. godine mala crkvena štamparija, a iduće u Skadru druga.ˮ

Uspostavilo je i neke nove i obnavljao crkve i manastire. Više istoričara govori i svojevrsnoj kulturnoj renesansi pod njegovim vođstvom. Sveštenstvo i monaštvo dosta putuje, obrazuje se, štampa i prepisuje knjige. Štaviše, nadležnost patrijaršije po prvi put obuhvata, a na nekim mestima i dobrano premašuje srpski etnički prostor.

Obnovljeni su manastiri Banja kod Priboja, Gračanica, Studenica, kompleks u Peći kao i Budisavci.

Pećki poglavar je predstavnik naroda pred turskom državom i rešava unutrašnja pitanja svojih verujućih, uključujući bračna, a ima pravo nasleđa imovine umrlih koji nisu imali srodnike. Prikuplja od „svih hrišćana i latinskog i grčkog obredaˮ jednake nameteˮ.

Crkva u sporovima i upravljanju koristi vlastite zakone. Prvi naš miletbaša prepustio je usled bolesti svom sinovcu tron 1571. godine, tri godine pred smrt.
Primopredaja je izvršena u Banji, kada patrijarh postaje dotadašnji hercegovački mitropolit Antonije, poznat po rezbarenju i slikanju, izmeđuostalog. Priprata Crkve Svetog Nikole u Banji oslikana je za uspomenu na primopredaju i na njoj su mesto našli Makarije, Antonije i novobrdski mitropolit Dionisije, takođe Sokolović. Makarije je proglašen svecem.

Drugi Sokolović patrijarh umire 1575. godine a nasleđuje ga rođak Gerasim. Poznat je po nekoliko zapisa i knjigama i po organizovanju prepisivanja knjiga.

Kao i ostali pripadnici njegove moćne familije, održavao je dobre odnose sa Velikom portom. Stolovao je u Peći. Poslednji put se pominje 1587. godine. Nešto ranije na tronu ga zamenjuje Savatije Sokolović, dotadašnji zahumsko-hercegovački mitropolit. Bio je ktitor manastira Piva.

Pomenut je u zapisu Pentakostara iz manastira Orahovca. Nakon njega dolaze još dva patrijarha koja su vladala vrlo kratko, Joretej i Filip.

Jovan Kantul (1592–1613)

Prilike su se promenile. Razni incidenti koji su gurani pod tepih i nezadovoljstvo klera, izmeđuostalog zbog takozvanog poreza na veru kojim su ih Turci iscrpljivali, počeki su da eskaliraju. Dok je država bila u ekspanziji, a pogotvo u vreme specifične simfonije Porte i poglavara Srba, nije bilo većih sukoba. Neki smatraju da je kapisla za kraj „medenog mesecaˮ bila pobuna u Banatu, koji je ne toliko davno pre toga pokorio najpoznatiji Sokolović. Vinovnici su navodno klicali ime Svetog Save. Jedan zapis kaže da je temišvarski paša vršačkog vladiku „odro na mehˮ, a posle poraza mnogi su izbegli u Erdelj, kod svog nesuđenog despota Žigmunda Batorija. Zapadne države su se upinjale da pokrenu Balkance, a prevashodno Srbe i Albance, na borbu protiv Osmanlija. Poznato je da je patrijarh Jovan vodio obimu prepisku u vezi sa tim. Bilo kako bilo, veliki vezir i janičar Sinan-paša Kodža, poreklom Arnaut hrišćanin, naredio je da se zapale zemni ostaci Svetog Save, što je i učinjeno, veruje se na mestu gde se danas nalazi hram posvećen prvom srpskom arhiepiskopu. O Sinan-paši je među Gorancima sačuvano jedno neverovatno predanje. Naime, on u toj priči potiče iz tog kraja i bio je potomak bogumila, a Svetom Savi se tako osvetio za proklinjanje i progon.
Ne zna se ko je prvi počeo, veliki vezir ili patrijarh, ali jasno je da je postupak Sinan-paše bio udarac upućen ispod pojasa srpskom kleru i ugledu crkve. Bilo je još ustanaka i šurovanja protiv države a patrijarh se, u zaveri protiv giganta sa Bosfora koji je bio na vrhuncu svoje moći, oslanjao na pomoć Evropljana, koji su ga zatim znali jako razočarati, dok sa Rusima nisu zabeležene veze.

Iz njegovog pera ostali su podaci iz 1602. godine o pustoši koju za sobom ostavlja turska vojska na putu tamo-amo sa bojišta u kako su skupoća i beda strašne. Nameti su bili ogromni a ljudi su jedni drugima činili velike nepravde, čak i deca roditeljima i međusobno, pisao je. U to vreme među Albancima gori plamen mržnje prema vlasti iz Carigrada. Izveštaji kažu da je Jovan Kantul zbog političke aktivnosti na kraju zadavljen. Njegovo prezime upućuje na romansko poreklo. Ovaj dugogodišnji patrijarh pamti se po organizaciji nekolikih sabora, književnoj delatnosti i graditeljstvu. Takođe je poznato da je bio u promenljivim odnosima sa Svetom stolicom, u vezi sa pregovorima o uniji i delovanju Kurije u Crnoj Gori.

Knjigoljubac iz Janjeva

Sledeći na pećkom tronu, od 1614. godine, bio je Janjevac Pasije, kojemu ne znamo svetovno ime, mitropolit novobrdski. Otac mu je bio sveštenik a obrazovao se u rodnom Janjevu i kasnije u Gračanici. Pisao je da je bio Kantulov učenik, a ovaj ga je pre kobnog odlaska u Istanbul ostavio za čuvara trona. Za razliku od prethodnika, odmah je otpočeo veze sa Rusijom.

Obnovio je polurazrušenu Žiču i druge objekte. Pod njegovom palicom živopisani su mnogi hramovi, a poznat je i kao književnik: njegova dela su žitije i službe za Stefana Prvovenčanog i cara Uroša. U živopisu potonjeg, koga je kanonizovao, kao i u Prološkom žitiju Svetog Simeona, ostavio nam je neke od najvažnijih obavesti o spaljivanju moštiju Svetog Save, o čemu inače postoji mnogo kontradiktornosti. Puno je putovao i osobito se interesovao za umnožavanje knjiga. Na pregovorima o uniji sa Rimom bio je čvrst u spremnosti da prihvati primat pape samo pod uslovom da se ovaj odrekne novih učenja, poput filiokve. Kuriozitet je da je na turskoj teriotoriji mnogo katolika u to vreme prelazilo u islam, a da se još više, u odsustvu vlastitih sveštenika, priklanjalo Pećkoj patrijaršiji. Pasije je, zabeleženo je u Istoriji srpskog naroda, nastradao u dubokoj starosti, od jednog bivola u Budisavcima 1647. godine, dok drugi izvori navode različito.

Pasijevo doba pameti se po boljem odnosu sa državom i, uopšte, mirnijoj situaciji. Njega samog smatraju poslednjim u nizu starih knjižnjvnika iz redova crkve. Još jedan krug će se zatvoriti nekoliko decenija kasnije, kada se velik broj naroda i sveštenstva otisne na sever i zapad u strahu od osvete Osmanlija za svrstavanje Srba uz neprijatelje Turaka, vojvodu Leopolda Habzburškog.

AUTOR: Igor Todorović

IZVOR: Istorija revija, Eccoprint d. o. o., Beograd, 2010.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

graphics-882726_960_720
Prethodni članak

U POČETKU BEŠE REČ

denis-šefik
Naredni članak

Rođen je vaterpolista Denis Šefik