AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivosti

Slavenosrpski jezik – slavenosrpska epoha

U našoj literaturi primetan je nedostatak leksičkih priručnika koji prikazuju slavenosrpsku epohu, kao i nedovoljno poznavanje naše jezičke prošlosti, tj. onog jezika koji je bio u upotrebi kod Srba pre Vuka Karadžića. Slavenosrpski jezik je često, nakon Vukove pobede, namerno potiskivan i negativno ocenjivan. Takvo mišljenje vladalo je u nauci do skoro, što je neopravdano jer je slavenosrpski i te kako bio značajan za srpsku kulturu: u vremenu kada je postojao bio je nosilac pisane i štampane reči kod Srba i ne sme se potcenjivati stvaralaštvo koje je pisano tim jezikom. Slavenosrpska epoha predstavlja poseban period srpske kulture. Ona podrazumeva period u razvoju srpskog društva, kulture i civilizacije u kojem su postavljeni temelji buduće moderne države, književnosti, nauke, publicistike i administracije. Pored toga, jedan od književnih jezika ove epohe – slavenosrpski jezik – postaje prvi vesnik prosvetiteljske ideje o dovođenju narodnog jezika u poziciju književnog, ideje koja će u svojoj najisključivijoj varijanti – vukovskoj – na kraju i dovesti do konstituisanja srpskog standarda. Iako je trajala od sredine 18. do sedme decenije 19. veka, nakon pobede vukovske struje ona je često nepravedno zapostavljana. Kao posledica ovakvog statusa, sve do sredine 20. veka proučavanja slavenosrpskog jezika bila su retka, nesistematična, te ne iznenađuje činjenica da je i leksička baština ovog perioda ostala nepoznata. Da bismo imali uvid u nastanak slavenosrpskog jezika, potrebno je da imamo uvid u kulturno-istorijske i drštvene prilike koje smo imali u 18. veku. Kada se u 18. veku srpsko stanovništvo (tačnije jedan njegov deo) naselilo na teritoriji Južne Ugarske, došlo je u kontakt sa civilizacijom koja se u potpunosti razlikovala od one pod čijim se uticajem srpska kultura nalazila nekoliko prethodih vekova – uz balkansko-orijentalnu civilizaciju Srbi sada dolaze u dodir i sa naprednijom zapadnoevropskom. Tada dolazi i do promena koje su imale socio-kulturni i politički karakter, a koje su u velikoj meri uticale na strukturu tadašnjeg srpskog jezika, naročito na strukturu leksičkog fonda. U stvari, može se reći da je u ovom periodu došlo do preokreta u razvoju srpske leksike. Naime, to je period kada dolazi do procesa evropeizacije gornjeg leksičkog sloja, tj. sloja koji se upotrebljavao pre svega kod obrazovanog stanovništva, jer je opšti napredak nauke i društva kod nas nametnuo potrebu za bogaćenjem leksikona onim leksemama koje su bile neophodne za praćenje evropskih tokova. Takođe, bitan momenat je i taj što se početkom 18. veka, tačnije tridesetih godina, srpskoslovenski zamenjuje ruskoslovenskim, koji tada postaje zvaničan bogoslužbeni jezik kod Srba, ali i jezik pismenosti uopšte. Pored toga, Srbi se sreću i sa ruskim književnim jezikom preko publikacija koje su se uvozile iz Rusije, kao ishod održavanja jakih veza sa ruskom kulturom. Prihvatanje i učvršćivanje ova dva tipa jezika, a najviše njihova nerazumljivost, doveli su do stvaranja novog tipa književnog jezika koji je predstavljao kombinaciju ruskoslovenskog, ruskog književnog, srpskog narodnog, pa čak i srpskoslovenskog narodnog jezika. To je bio slavenosrpski jezik, koji je tim svojim mešovitim sastavom nerazumljivost jezika ublažio. Na isti način kao što je ruskoslovenski jezik zamenio srpskoslovenski u funkciji bogoslužbenog jezika, tako je i slavenosrpski smenio ruskoslovenski u vancrkvenoj oblasti njegovog ostvarenja kao književnog jezika. Tada dolazi i do krupnih društvenih promena kada se u srpskom društvu stvara novi društveni sloj graždanstvo, koje od polovine 18. veka postaje nosilac naprednih ideja. Ovaj sloj mladih, obrazovanih ljudi u duhu epohe prosvetiteljstva u najvećoj meri doprinose ustaljivanju slavenosrpskog jezika kod Srba.

Kao što je rečeno, u periodu kada dolazi do navedenih socio-kulturnih, političkih i društvenih promena javlja se potreba za jezičkim izrazom koji bi bio lakši za učenje, razumljiv čitalačkoj publici, običnom i neobrazovanom narodu. Javila se potreba za jezičkim izrazom koji koji bi bio bliži srpskom, a ne ruskoslovenskom jeziku, te se tako stvara jezički idiom koji je u nauci poznat kao slavenosrpski jezik. U najužem smislu, slavenosrpski jezik se posmatra kao nekodifikovan jezički idiom, koji je postojao kod Srba (pre svega na teritoriji Južne Ugarske) u periodu od 1760. do 1830. godine, a koji je predstavljao mešavinu ruskoslovenskog, ruskog književnog, srpskog narodnog kao i srpskoslovenskog jezika na svim jezičkim nivoima. Ovaj jezički idiom se tokom svog postojanja menjao i razvijao, srbizirao se na svim jezičkim nivoima, te je postao narodni jezik dopunjen slavenizmima u gornjem leksičkom sloju, a taj jezik u nauci poznat je kao ,,niži sloj slavenosrpskog jezikaˮ, „dositejevski jezikˮ i sl. Pavle Ivić navodi da je vremenom slavenosrpski postajao „sve više srpski a sve manje slavenskiˮ, te da se razvijao od stanja kada su autori elemente svih raspoloživih jezika koristili po sopstvenom nahođenju i vrlo slobodno pa do pojave novog tipa jezika – dositejevskog, u kojem su reči iz ruskoslovenskog i ruskog korišćene samo onda kada u narodnom jeziku nije bilo adekvatnog izraza (najčešće iz domena apstraktnog značenja). Tako je slavenosrpski na prvi pogled stavljao pisca u ugodan položaj jer reč koju nije imao u izvornom jeziku bez teškoća uzimao je iz drugog. On je obuhvatao leksiku dva ili čak više jezika i mnogo bolje je zadovoljavao zahteve novog vremena – prosvetiteljstva, nego što je to radio ruskoslovenski, a ti zahtevi su bili ti da jezik književnosti bude pristupačan širokim slojevima naroda ,,kako bi knjiga mogla da doprinese njihovom uzdizanjuˮ. Slavenosrpski je predstavljao jezik koji je pored leksike iz srpske svakodnevnice, kako seoske tako i građanske, podrazumevao i crkvenoslovensku leksiku (preko koje latinski i grčki vokabular), a takođe i tadašnji ruski leksički fond, koji je obilovao pozajmljenicama iz zapadnoevropskih jezika i civilizacija. On nije imao gramatiku, kao ni utvrđena pravila. Gramatiku bi trebalo napisati na osnovu dela pisaca slavenosrpske epohe, ali s obzirom na to da je svaki pisac pisao po sopstvenom nahođenju (ponekad koristeći reč iz srpskog, ponekad iz ruskog književnog jezika (koji i sam sadrži crte i ruskog narodnog i ruskoslovenskog jezika), a ponekad koristeći hibridne forme koje u svom sastavu sadrže i srpske i ruske crte), to je nemoguće uraditi. Da je slavenosrpski duže postojao, možda bi se iskristalisao i formirao svoja pravila, ali je ovako, s pojavom Vuka i njegovih programskih načela, iščezao onda kada je narodni jezik i potpuno zavladao. Tokom svoga postojanja, slavenosrpski je težio srbizaciji, te se u određenom stepenu i izjednačio sa narodnim jezikom (tačnije sa šumadijsko-vojvođanskim dijalektom), koji je imao svoju književnojezičku tradiciju u pisanoj i štampanoj formi. Slavenosrpski se u srpskoj kulturi učvršćivao i razvijao tako da je njegova srbizacija postala proces koji se vremenom pojačavao i zaršio negde od dvadesetih do četrdesetih godina 19. veka. Granica između slavenosrpskog i narodnog jezika vremenom se gubila, a pisci su pisali slavenosrpskim, koji je bio više ili manje srbiziran. Ljiljana Subotić u svom radu o Rečniku slavenosrpskog jezika navodi da „u slavenosrpsku epohu uključujemo one idiome koji prethode vukovskom a nastali su posle ruskoslovenskog uticaja: idiom koji je tokom 18. veka funkcionisao do pojave Dositeja u procesu vernakularizacije književnog (ruskoslovenskog) jezika (poznat u našoj lingvistici kao slavenosrpski) i bio član nasleđene diglosije, ali i idiom koji se danas definiše kao dositejevski, koji nije više bio član te diglosije i koji je nastajao tokom poslednje dve decenije 18. veka i funkcionisao gotovo ceo 19. vek u delima vojvođanskih pisaca nevukovske orijentacije (u Dositejevim tekstovima i tekstovima njegovih sledbenika)”.

Jedan ceo vek ne može se zanemarivati i ne može se posmatrati kao irelevantan. Mora se iskoreniti mišljenje koje je nametnuto još za vreme Vuka Karadžića i njegovih istomišljenika, koji su se zalagali za čisti narodni jezik, a sa druge strane slavenosrpski negativno ocenjivali, bez pravih filoloških i naučnih argumenata. Iako je slavenosrpski težio sve većoj srbizaciji, on nikada ne bi mogao da se izjednači sa tim narodnim jezikom (čemu, u stvari, nije ni težio), jer bez svojih ,,slavenskih“ elemenata on ne bi bio to što je bio. Došavši na mesto srpskoslovenskog, slavenosrpski je nastavio književnojezički kontinuitet kod Srba, samo u drugačijoj formi i društvenoistorijskim prilikama, te se slavenosrpski mora posmatrati (bar u izvesnoj meri) kao srpskoslovenski. Kao što je rečeno, slavenosrpski je u svoje vreme bio nosilac pisane i štampane reči. Bio je (kao i svaki jezik koji je postojao pre, a i posle njega) jezik pismenosti uopšte, te mu to mora obezditi pravi naučni tretman, jer potcenjivati taj jezik značilo bi i potcenjivati kulturno stvaralaštvo pisano tim jezikom, koje je ogromno i bez kojeg se srpska kultura u predvukovskom, a i u vukovskom periodu ne bi mogla ni zamisliti.

PIŠE: Msr srpskog jezika i književnosti Zorica Prica

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

MedoPucić
Prethodni članak

Rođen je književnik Medo Pucić

250px-Miloš_Gvozdenović
Naredni članak

Rođen je slikar Miloš Gvozdenović