AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivostiNa današnji dan

SENTANDREJSKI ZVONICI (II)

Jedan deo Sentandrejaca bavio se zemljodelstvom, najčešće vinogradarstvom. Naselivši varošicu, oni su se raširili po sentandrejskom hataru, pitomim obroncima piliškog pobrđa. U tom hataru dali su potesima svoje nazive, koji su se još dugo, do naših vremena, po katastrima i mapama, tako vodili. Ti su nazivi narodni, presađeni sa Balkana daleko na sever: Orlovača, Đukovac, Bukmirovac, Bela voda, Mlaka, Devojačko brdo, Trešnjeva voda, Demir kapija, Kozarnik, Vodice, Svetli kamenac, i najčuveniji potes – Stara voda – izvor, hodočašće Sentandrejaca, kultno mesto, uspomena na Čarnojevića.

Zanimaće nas, svakako, kako se živelo, tih godina u Sentandreji, kako se mislilo – ako je to, uopšte, moguće dokučiti. (Kako je sve to izgledalo u vreme Jaše Ignjatovića, vrlo je dobro, zahvaljujući njemu, poznato. Ali, kako je bilo prvih decenija XVIII stoleća – teško je saznati, jer takvi romansijerski, realistički opisi žitelja sentandrejskih ne postoje.) Ipak, pomoću arhivske građe, možemo zaviriti pod zastor zaborava, u deo sentandrejskog života tih godina. Tako ćemo se zadržati na uredbi za srpske crkve, koju je sastavio i potpisao beogradsko-karlovački mitropolit Mojsej Petrović kada je iz Beča, preko Sentandreje, putovao u Beograd. Bilo je to 5. jula, po starom kalendaru, 1728. godine. Iz te Uredbe saznajemo nešto više ne samo o crkvenim već i moralnim, i što je posebno važno, o socijalnim prilikama u Sentandreji. Naime, tom Uredbom određuju se praktične crkveno-svešteničke obaveze, raspored bogosluženja i ostalo, pri čemu se parosima Ćiprovačke crkve nalaže da posle jutrenja odmah služe liturgiju, kako bi na nju mogli redovno dolaziti sluge, sluškinje i ostali mlađi. Sveštenicima se stavlja u dužnost da svakog meseca svete vodicu po svim kućama svoje parohije. Uredbom se pod pretnjom kazne nalaže da se pred Sabornom crkvom načini „drveni jaram u koji će se prestupnici vere i morala staviti, a varoš će dužna biti davati asistenciju… u jaram će se metati svi oni koji ne bi uredno dolazili u crkvu… isto tako u jaram će se staviti i oni koji psuju ili rade u praznične i nedeljne dane”.

Ova uredba daje stvarnu sliku o strogosti srpske hijerarhije prema vernicima. Pod pretnjom javne i unižavajuće kazne „jarmom” građani se obavezuju na dolazak u crkvu. Teško je danas iznaći sve pobude beogradsko-karlovačkog mitropolita zbog kojih je tako surovo zapretio svojim vernicima. Namera mu je, svakako, bila da narod, ako ne milom onda silom, obaveže da dolazi u crkvu, kako bi se mogao odupreti pokušajima unijaćenja. Bilo je, verovatno, i drugih razloga, koje bismo danas mogli sagledati kao suzbijanje nemorala u narodu, a ovde se misli na pijanstvo, pljačke, bludničenje i ostale poroke, koji su se, u godinama seoba i opšte nesigurnosti, lepili za ovaj narod. Zbog etičkog opuštanja morao je i Gavril Stefanović Venclović, i ostali opšti duhovnici i besednici, držati česte pridike o ponašanju, o krotkosti i dobrodetelji. Sve te lepe reči, izgovorene sa amvona, izgleda nisu bile dovoljne, pa je mitropolit potegao drugim sredstvima. – Zanimljiv je i odgovor sentandrejske opštine – tanača, koji je potpisao Josif Jorgović, birov. Opštinari se slažu sa osnovnim zahtevima Uredbe, a ništa nemaju ni protiv „jarma”, ali iz njihovog pisma se jasno nazire slika socijalnog stanja Srba u Sentandreji. Naime, u pismu se, između ostalog, kaže: „…da im se čini, na osnovu izjava sirotinje, da je mnogo što se naređuje da sveštenici imaju svakog meseca ići po kućama i svetiti vodicu, jer mnogi ne mogu ni sveće ni tamjana kupiti za to osvećenje, a kamoli svakog meseca plaćati svešteniku svitkom propisanu taksu”. Kao zaštitnik sirotinje javlja se predsednik opštine, bez sumnje predstavnik imućnijeg sloja građanske klase. Njegovo ime je zabeleženo na ikoni Deizis sa frizom apostola, naslikanim i datovanim 1721, jer je, sa nekoliko svojih prijatelja on bio ktitor prvobitnog ikonostasa za Blagoveštensku crkvu. Prema u to vreme demokratskim načelima mlade srpske građanske klase, u pogledu moralnih osećanja i principa opština staje u odbranu sirotinje i pokušava da je zaštiti od nagomilanih crkvenih dažbina.

U vreme koje prate oskudica i još nerazgranato zanatstvo i trgovina, javljaju se u ovim krajevima, posebno u Sentandreji, zografi – ikonopisci, jer je tih godina bila velika potražnja za ikonama. Putujući slikari, mahom monasi i sveštenici, pridošlice sa juga, često Grci ili Cincari, zadovoljavali su prešne potrebe naroda za ikonama, koje su sve više i više značile duhovno ali i nacionalno uporište pravoslavnih Srba, ohrabrujući njihovu opravdanu i stalno prisutnu bojazan, gotovo strah od katoličkog uticaja, propagande i čestih presija. U svesti ovog naroda, verska osećanja koja su ikone podsticale i održavale, nisu imala samo religiozno-mistični smisao. Univerzalna hrišćanska religioznost često je u psihologiji ovog naroda zamenjivana verom u svoje pravoslavno i nacionalno biće. Otuda je i razumljivo što su ikone, nastale tih godina, naslikane kao ishitrene, moramo reći naivne kopije starih uzora. Srpski narod je u novoj, etnički i verski stranoj sredini nalazio utehu u ovim pseudostarim ikonama, koje su za njega predstavljale trajanje narodne, pravoslavne vere, i, u krajnjoj liniji, moralno učvršćenje i osiguranje nacionalnog i verskog osećanja, pa i integriteta. Otuda, prilikom poručivanja ikona nailazimo na zahteve crkvenih opština da ikona bude naslikana po pravoslavnoj ikonografiji. Prilikom poručivanja ikone za budimskog vladiku Vasilija Dimitrijevića, njegov arhiđakon je slikaru naložio da prvo naslika malu ikonu, pa u pismu vladici dodaje: „Da vidimo da možet trefiti po načinu obrazov svjatija matere naše vostočnije cerkve i ako vidimo da možet trefit hočem pogoditi.” – Pismo je iz 1732. godine.

Može se slobodno reći da je Sentandreja posle Seobe bila stecište zografa. Osim toga, ovde je, pri hramu Sv. Luke, osnovana tada preko potrebna prepisivačko-iluminatorska radionica, koju je predano vodio, poučavajući mlađe učenike i sâm puno radeći, skromni i vredni „opšti duhovnik” Kiprijan Račanin. U ovoj radionici, koja je podsećala pre na srednjovekovnu manastirsku skriptoriju nego na savremenu kaligrafsko-crtačku školu, prepisivane su bogoslužbene knjige, često ukrašavane crtežima, zastavicama i inicijalima, pa se zbog toga misli da su u njoj naslikane i ikone, što se, unekoliko, vezuje za veštinu patrona ovog hrama, jevanđelistu Luku, koji je po predanju bio prvi hrišćanski ikonopisac. Ipak, čini nam se da ovoj prepisivačkoj radionici ne treba pripisivati i ikonopisačku delatnost.

Za nekoliko godina, koje nisu bile naklonjene mirnom i strpljivom radu, a koje je sam Kiprijan obeležio rečima: „u velicej buri i metežu”, prepisano je u Sentandreji puno rukopisa, obrednih i crkvenih knjiga. Najveći broj sačuvanih rukopisa potiče od njegove ruke. Stari prepisivač pokazao je skromne crtačke mogućnosti, ali je, ipak, njegova darovitost neosporna. Dejan Medaković je pišući o poznim srpskim minijaturama primetio da je Kiprijan crtao „sasvim u duhu tradicija naših iluminiranih rukopisa XVI–XVII stoleća”, kao i da je u nekim svojim radovima bio ispred većine prepisivača i iluminatora toga doba.

 

Dinko Davidov

Nastaviće se…

 

 

Izvor: Davidov 2011: Dinko Davidov, „Sentandrejski zvonici”, u: Parusija, Beograd: Srpska književna zadruga, 130–136.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

NikšaStipčević
Prethodni članak

Umro je istoričar književnosti, profesor i akademik Nikša Stipčević

Stefan_Nemanja
Naredni članak

NEMANJINA ZAPOVED: Sinovi moji, ne zaboravljajte mojih zakona, a srce vaše neka čuva reči moje