Aktuelnosti

SAVAMALA – TEMELJ MODERNOG BEOGRADA

Početkom 1829. godine knez Miloš Obrenović, u svojoj težnji da odvoji srpski deo Beograda od onog koji je još pripadao Turskoj, doneo je odluku da na padini Savamale podigne sebi novu rezidenciju, na velikom praznom placu, između današnjih ulica Nemanjine i Gepratove. „Kada ne mogu da prisvojim sadašnju varoš, onda hoću da je privučem sebi. Oko moga dvora stvoriće se nova varoš i u njoj ću ja naći sve što mi bude potrebno i za našu vojsku i za naše velike narodne skupštine”, poručio je knez Miloš.

Kako bi ostvario ovaj plan, u okolini dvorca izgrađen je veliki broj „narodnih zdanja”, zahvaljujući kojima nastaje novi državno-upravni centar Srbije. Ova Miloševa vizija Beograda održana je praktično do današnjih dana. Širenjem grada ka Savskoj padini i Vračarskom platou angažovanjem evropskih „indžilira”, koji su uz njegov nadzor izradili prve regulacione planove, Miloš Obrenović je već u prvoj polovini 19. veka postavio jasne smernice u nastajanju buduće evropske metropole. Obrazovanjem srpskih oficira i inženjera u Evropi i Rusiji krajem tridesetih godina devetnaestog veka knez pokazuje visok stepen brige za potomstvo i sveopšti napredak svog naroda. Upravljanje nad varoši Miloš je poverio svom rođenom bratu Jevremu, dok je autor regulacionog plana širenja Beograda iz turskog dela ka srpskom delu na Vračarskoj padini bio bečki inženjer Franc Janke. Gradnjom je obuhvaćen čitav prostor od Nemanjine ulice do Abadžijske čaršije ili danas Ulice kraljice Natalije i do Ulice kneza Miloša i parka Manjež. Godine 1835. izgrađene su Đumrukana na Savi, Velika kasarna u Ulici kneza Miloša i zgrada Sovjeta, 1837. Dvorac u Savmali, a 1839. godine i Kneževa (Velika) pivara. Njegovu ideju dalje prati i knez Aleksandar Karađorđević, te u blizini dvorca podiže 1850. godine Artiljerijsku kasarnu (Šivaru) i Vojnu akademiju. Kasnije Mihailo, za vreme svoje druge vladavine, 1863. godine podiže Vaznesenjsku crkvu, u kojoj se i danas čuva oslikano zvono koje je izlio Miloš Obrenović. To zvono je prvo, nakon pet vekova, po objavi Hatišerifa, zazvonilo Turcima u Beogradu. Knez Milan je 1881. godine podigao Narodnu skupštinu (na mestu današnje palate Odeon) i zgradu Glavne kontrole (današnje Ministarstvo finansija). Inače, aktivnost Miloša Obrenovića na urbanizaciji Beograda u svakom slučaju oslikava i drugu stranu ovog vladara, čije je ime, zbog određenih događaja iz prošlosti, često anatemisano u srpskoj istoriji. Miloš jeste bio čovek oskudnog obrazovanja, ali i vanserijske inteligencije, koji je uspeo da Beograd postavi na šine evropeizacije.

Milošev dvorac

Ceo kompleks, zaključno sa hamamom i uređenjem parka, završen je 1838. godine. Posle dugotrajnih pregovora s uvaženim inostranim graditeljima, izgradnja dvorca poverena je pančevačkom arhitekti Konstantinu Radotiću. Smatra se da je finalni plan dvorca preradio Franc Janke (1836) po originalnom projektu Franca Dobija (1835). Dvorac u Savamali po svojoj arhitekturi pripadao je „definitivno evropskom oblikovanju onog doba”. Njegova pravilna osnova, razuđena rizalitima na prednjoj strani i malim krilima na zadnjoj, pripada rešenjima funkcionalne grupe zgrada kakve nalazimo u Beču, Pešti ili drugim gradovima srednje Evrope. Građen kao kneževa nova rezidencija, dvorac je bio namešten po ondašnjoj poslednjoj evropskoj modi. Imao je 24 sobe. Istoričari su zabeležili da je Milošev dvor predstavljao prst u oko Otomanskoj imperiji, u vreme kada je Beograd imao samo 7.000 ljudi, a Kragujevac još bio srpska prestonica. Ovo zdanje je u stručnoj literaturi nedovoljno opisano, a o njemu postoje i protivrečni podaci. Ipak, sasvim sigurno, dvorac je druga građevina klasicističkog stila koja je podignuta u prestonici, nakon Velike kasarne (1835). Ustvaobranitelji su naterali Miloša da u junu 1839. godine napusti Srbiju, te se knez nikada nije uselio u dvorac. Vlast preuzima najstariji sin – Milan – koji se nakon 25 dana, usled bolesti, upokojio. Knez Mihailo, mlađi sin, upravljao je Srbijom, u prvom navratu, do 1842. godine, kada su ga pristalice druge dinastije svrgle sa vlasti i na kneževski tron postavile Aleksandra Karađorđevića. Milošev dvorac je knez Mihailo 1841. godine ustupio savetu i Ministarstvu finansija. Posle iseljenja Državnog saveta, u ovoj zgradi je ostalo Ministarstvo finansija sve do Drugog svetskog rata, kada je zgrada porušena prilikom bombardovanja Beograda.

Milošev hamam

Sazidan 1838. godine na Savskoj padini, uz dvorac kneza Miloša, namenjen begovima, kako su se u to vreme zvali sinovi Milan i Mihailo. Knez je polovinom 1837. godine poslao kneginju Ljubicu da izabere mesto za hamam. Njoj se dopalo uzvišenje u nekadašnjem Finansijskom parku, gde je po uzoru na manje hamame za privatnu upotrebu i sazidan ovaj objekat. Po nameni, obliku i veličini najsličniji mu je bio hamam sagrađen u isto vreme uz Konak kneginje Ljubice. U hamamu nije bilo bazena, već su duž zidova u kamenu bila istesana korita (halvati), u kojima se kupalo. Svako korito imalo je svoju česmu tako da je voda uvek bila čista. Voda je dolazila u česme iz kružnih kanala koji su opasavali prostorije za kupanje. Milošev hamam oštećen je u bombardovanju 1941. godine. Od 1954. godine je pod zaštitom države, odnosno spomenik kulture Grada Beograda.

Momčilo Karan

Izvor: časopis Istorija, Ecoprint d. o. o., Beograd, februar, br. 13/2011, str. 34–35.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

skola-za-dizajn-beograd
Prethodni članak

Osnovana je Škola za dizajn u Beogradu

aleksandar-marincic
Naredni članak

Umro je inženjer i akademik Aleksandar Marinčić