AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivostiLjudi

RUČNI KRSTOVI

Kao predmet sa prestola, za „blagosiljanje naroda bez koga ne može biti ni jedna liturgijska radnja ni obred”, Lazar Mirković navodi ručni krst. Vernici ga celivaju, a na svetom prestolu stoji pored jevanđelja i prestonog krsta. U pojedine krstove ovog tipa stavljane su svete čestice, pa je on istovremeno bio i relikvijar. Prilikom krštenja polaže se na grudi onoga ko se krštava. Naziv ručni krst govori o njegovom izgledu: pored uobičajenog gornjeg dela, na donji vertikalni krak dodaje se drška, sa malom stopom ili bez nje. Iz ranog perioda hrišćanske crkve potiču metalni ručni krstovi. U kasnijem razdoblju pravljeni su od drveta, sa bogato ukrašavanim metalnim okovima i sa takođe okovanim drškama, na kojima su natpisi umetnika-zanatlija ili crkvenih velikodostojnika. Danas se ručni krstovi izlivaju od metala, ali se, po starim uzorima, prave i od drveta.

U zbirkama Narodnog muzeja čuvaju se četiri duborezna ručna krsta različitih stilova: krst mitropolita Nikanora iz Smire, krst iz Crkve Svetog Nikole u Prizrenu, krst iz Carinske crkve u selu Skadru kod Pecke i ručni krst iz Sokobanje, koji je verovatno imao stopu.

Jedan od najstarijih očuvanih primeraka je duborezni krst okovan srebrom novobrdskog i gračaničkog mitropolita Nikanora iz 1551. godine. Pronađen je u celivaonici manastira Rajinovca kod Grocke. Međutim, na mesto njegove izrade ukazuje natpis na okovu drške, sa koga se čita da je krst „učinio Nikanor za crkvu Spasovu više sela Smire”. Podaci o ovom selu nedaleko od Gnjilana na Kosovu prvi put su zabeleženi u Povelji kralja Milutina iz 1308. godine. Još nekoliko istorijskih izvora iz XVI veka prikazuju Smiru, u kojoj se, između ostalog, pominje manastirski kompleks sa Crkvom Vaznesenja ‒ Spasova. Iz njih se saznaje da je mitropolit Nikanor Spasovoj crkvi darivao mnogobrojne priloge, a, između ostalih, i ručni krst okovan srebrom, na osnovu čega se pretpostavlja da je to bila njegova zadužbina. Rad mitropolita Nikanora na tumačenju jevanđelja (prva polovina rada) iz 1530. godine pokazuje visoku obrazovanost, o čemu svedoči i njegova lična biblioteka. Nikanorovo zadužbinarstvo i mecenat svrstavaju ga u značajnije ličnosti iz istorije Srpske pravoslavne crkve.

Podatak o prenosu Nikanorovog krsta u manastir Rajinovac nije poznat, tako da je pretpostavka da su ga monasi doneli iz Smire ili manastira Gračanice tokom Velike seobe Srba 1690. godine sasvim moguća. Izrađen je od šišmirovog drveta, sa jednostavnim okovom od srebrnih pločica, na kome su ufasovani raznobojni komadi poludragog kamena. Drška je takođe okovana srebrnim trakama, koje su dekorisane dvostrukom pletenicom i dvostrukim nizom trodirane žice. Slična kombinacija motiva koji ukrašavaju srebrne trake na okovima pojedinih krstova ukazuje na ćiprovačke škole.

Krst iz Smire je oblikovan kao krst latinskog tipa, sa razvijenom vizantijskom ikonografijom alegorijskog karaktera. Na obe strane je po šest polja sa scenama velikih praznika, kao i predstavama jevanđelista. Na prednjoj strani prikazani su: Preobraženje, Raspeće, Silazak u Ad i Cveti, a na zadnjoj su: Blagovesti, Rođenje, Sretenje i Krštenje. Na obe strane bočnih krakova predstavljeni su jevanđelisti. Retki su krstovi iz XVI veka sa ovako bogatom ikonografijom. Alegorijski prikaz Raspeća, u kojem se uklapa svaki detalj, minuciozno je obrađen u centralnoj niši. Najočitiji primer izvođenja detalja je simbolična predstava sinagoge u vidu muškarca sa semitskom kapom na glavi, nad kojom je zastavica (sa znakom škorpiona?). U istom maniru umetnik je prikazao i ostale scene. Detalji ukrasa, kao što su zasvedene niše sa jedva naglašenim saracenskim lukom, tordirano uže ukomponovano sa rombovima u nizu, koje prati ivicu krsta, pravougaoni završeci na uglovima, sa urezanom dekoracijom, javljaju se tokom XVI i XVII veka na ručnim i prestonim krstovima, ali na jednom krstu nikada nisu svi primenjeni. Njihova kombinacija predstavlja originalnu zamisao i rad mitropolita Nikanora. Osim toga, posebnu jedinstvenost ovog krsta čini šestolatična rozeta upotrebljena umesto motiva Andrijinog krsta, koji se javlja kao ukras na uglovima nekih primeraka iz atonskih radionica, sličnog hronološkog opredeljenja. Istraživači rada mitropolita Nikanora R. Ljubinković i M. Ivanović ukazuju da su krst i/ili okov rad mitropolita Nikanora.

Krst iz Crkve Svetog Nikole u Prizrenu pripada tipu dvostrukog krsta, na kome su kompozicijska i ikonografska rešenja izvedena u maniru narodne umetnosti. Jednostavnim načinom oblikovane su figure, izvođeni detalji i dekorisane slobodne površine (cik-cak ornament). Scena Vaznesenja Hristovog urađena je po uzoru na predložak rane hrišćanske ikonografije ‒ Hrist sedi u mandorli, a anđeli ga uznose. U istom duhu predstavljena je i scena Raspeća ‒ mladi bezbradi Hrist, ispravljene figure, stoji sa raširenim i blago zakošenim rukama otvorenih šaka, opasan perizomom. Pored njega su četiri figure: u gornjem delu Jovan i Bogorodica, a u donjem, pored nogu, Nikodim i Marija Magdalena. U poslednjoj niši na prednjoj strani krsta je Hrist sa jevanđelistima ‒ pet dopojasnih figura poređanih u nizu: Matej, Marko, Isus Hrist, Luka i Jovan, što je scena neuobičajena za krstove. Dopojasana figura jevanđeliste obično se pojedinačno javlja u nišama i na krakovima. Osim rustičnim i krutim figurama, naivna umetnost se odlikuje izostavljanjem pojedinih ikonografskih elemenata ili ih predstavlja na svojstven način. Tako je Bogorodica koja se odmara na postelji, u sceni Hristovo rođenje, predstavljena po ranom vizantijskom modelu, ali sa izvesnim izmenama. Noge figure su spuštene preko postelje, a izostavljene su životinje koje se klanjaju Hristu. U istoj niši, izdvojeno pregradom, izvedeno je Sretenje. Umetnik na originalan način prikazuje Bogorodicu sa Hristom u naručju, ispred koje sedi starac Simeon. Na reversnoj strani poslednje u nizu su scene Bogojavljenja, izvedene u duhu rane hrišćanske ikonografije, i Uspenje Presvete Bogorodice, nadahnuto i apokrifnim tekstovima. Arhaičnost predstava na ručnom krstu iz Crkve Svetog Nikole u Prizrenu Ivan Jastrebov tumači poznijim vremenom nastanka krsta, a zapis na bočnoj strani ‒ 1567. godina ‒ kao datum kada je pronađen. Po njegovom mišljenju, godina 1567. je urezana naknadno. To obrazlaže činjenicom da su za natpise iznad scena upotrebljeni drukčiji tipovi pisama, koje je, po njemu, starije od onog kojim je urezana 1567. godina.

U duhu naivne umetnosti izrezan je i ručni krst iz Carinske crkve u selu Skadru kod Pecke, u blizini Valjeva. Po očuvanom delu može se pretpostaviti da pripada tipu latinskog krsta. Jednostavni, rani ikonoigrafski obrasci primenjeni su u nišama na obe strane. U sceni Raspeća, pored Hrista, izvedene su glave Bogorodice i Jovana sa oreolima. Figure su nesrazmerno oblikovane, sa oštrim elementima koji prate oba motiva. Zakošenost Hristovih ruku, u sceni Raspeća, i kopljasti zrak koji pada na Hrista, u sceni Krštenja, preuzeti su sa starijih predložaka. Dekorativni cik-cak ornament na slobodnim površinama oko niša i način šematizacije kose slični su kao na ručnom krstu iz Prizrena i upućuju na njihovo blisko hronološko opredeljenje.

Istoj skupini pripadaju i ručni krstovi koji, osim drške, imaju i malu stopu. U postavci Muzeja Srpske pravoslavne crkve izložena su dva takva krsta iz XVII veka: đakona Arsenija Đurđevca i jeromonaha Stefana Zoranovića Ravničanina. Oba su izrađena od drveta i bogato su okovana. Oblikom i veličinom bez okova podsećaju na naprsne krstove. U Narodnom muzeju u Beogradu nalazi se sličan krst, pronađen u crkvenoj porti u Sokobanji. Pripada tipu latinskog krsta, a izrađen je tehnikama duboreza i ažuriranja. Na telu krsta napravljeno je nekoliko kružnih simetričnih perforacija, kao i uskih kanalića uz samu ivicu, za prihvatanje okova. Pravougaona ojačanja imala su istu namenu. Scene su raspoređene u pet niša, od kojih su neke oštećene. Scena Raspeća izvedena je u skladu sa vizantijskom ikonografijom: Hristovo telo je blago povijeno, glava je spuštena i sa zatvorenim očima, ruke su raširene, kolena neznatno povijena, a oko bedara je kratka perizoma. Pored Hrista, predstavljeni su Bogorodica i Sveti Jovan sa knjigom, pognutih glava. Po istom modelu prikazana je i scena Krštenja. U ikonografiji su zadržani elementi gotičke umetnosti. U obe centralne scene lica su trougaona, figure izdužene, a nabori na odeći su u vidu prelomljenih linija, kao i motivi u okruženju, poput kopljastog zraka koji pada na Hrista, zidina grada i podignutog krila anđela. Odsustvo ličnih osećanja i šematizacija likova (lica, kose) pokazuju uvežbanu zanatsku tehniku kopiranja sa predloška. Krst sa elementima ovakvog stila pronađen je na lokalitetu Crkve Svetog Nikole Bolničkog u Ohridu, u grobu 1, iz perioda XVI‒XVII veka. Obrada detalja na oba krsta upućuje na ikonografski obrazovane i zanatski vešte umetnike, koji su stvarali pod uticajem svetogorskih radionica.

 

Izvor: Cerović 2014: Nataša Cerović, Krstovi : iz zbirki Narodnog muzeja u Beogradu : (od XIV do XIX veka), Beograd: Narodni muzej, str. 21‒26.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

risstic
Prethodni članak

Umro je reditelj Jovan Ristić

250px-Dobrosav_Ružić
Naredni članak

Umro je profesor, književnik i bibliotekar Dobrosav Ružić