AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivosti

Putovanja Sv. Save u Jermeniju i dolazak Jermena u Srbiju

„Iako su Jermeni i Srbi kao narodi stasali na udaljenim geografskim prostorima, iako između njih nikada nije bilo direktnih institucionalnih niti kakvih drugih veza, po istoriji, tradciji i kulturi, po nacionalnim crkvama, ta dva naroda neobično su ličila jedan na drugi. Čini se da su Jermeni, koji su se opredelili da žive među Srbima, više nego bilo gde lako gubili identitet i dobrovoljno se asimilovali.ˮ

Obuhvatna i dugotrajna misionarska putovanja Svetog Save 1191–1235. imala su presudan istorijski značaj za postanak i opstanak nemanjićke Srbije, kao i organizaciju i osamostaljenje Srpske pravoslavne crkve. Putujući morem i kopnom po istočnohrišćanskm zemljama, „izišavši iz svetoga grada Jerusalima, Sveti Sava dođe u Veliku Antiohiju; odatle dođe u Jermensku da traži mošti svetihˮ.

Sveti Sava (oko 1175–1236), freska iz manastira Mileševa

Sveti Sava (oko 1175–1236), freska iz manastira Mileševa

Bila je to tzv. Mala (Kilikijska ili „Novaˮ) Jermenija, država u jugoistočnom delu Male Azije, u pribrežju Sredozemnog mora, kraj Sirije. Nastala je egzilom, odnosno emigracijom jermenske elite posle seldžučko-turskog osvajanja „Praveˮ ili Velike Jermenije. U doba prolaska Svetog Save kroz ovu malu hrišćansku kraljevinu njome je vladao Hetum I (1226–1269), na vrhuncu moći i prosperiteta.

Kralj Kilikijske Jermenije Hetum I (1226–1269) na mongolskom dvoru 1254. godine

Kralj Kilikijske Jermenije Hetum I (1226–1269) na mongolskom dvoru 1254. godine

Postojala je od IX do XIV veka (sada deo Turske), o čemu beleži Domentijan u Životima Svetoga Save i Svetoga Simeona. Očaran lepotom i grandioznošću srednjovekovne arhitekture, Sveti Sava poziva jermenske neimare da svojom graditeljskom veštinom učestvuju u zidanju srpskih svetinja. Bio je to prvi dodir srpske i jermenske kulture, kao i začetak ekonomskih, kulturnih i političkih veza, čija viševekovna tradicija neprekidno traje više od 780 godina.

Neka naučna istraživanja potvrđuju uticaj drevne jermenske arhitekture na moravsku školu graditeljstva, naročito na Studenicu, Žiču, Vitovnicu…

Došavši kao deo osmanske vojske na Kosovo polje 1389. i saznavši da moraju da se bore protiv hrišćana Srba, Jermeni napuštaju turske redove. U znak jermensko-srpskog prijateljstva i blagodarnosti Bogu na planini Ozren, nedaleko od Sokobanje, 1392. podižu manastir Jermenčić, posvetivši ga svojim spasiteljima – Svetim arhangelima Gavrilu i Mihailu.

Manastir Jermenčić privlači pažnju i glasovitog novinara, putopisca, etnografa i ilustratora Feliksa Filipa Kanica (1829–1904), koji beleži da se „na putu za Ozren, nedaleko od vodopada Gradačnice, jedan sat na jugo-zapad od Sokobanje, nalazi u narodu vrlo poštovano, 1864. obnovljena crkvica Jermenčićˮ.

Jedan od retkih tragova jermenskog prisustva u ovim krajeva i dan-danas svedoči o kulturnim vezama srednjovekovnih Jermena i Srba. Zapalili su ga i razrušili Turci 1796–1797. U godini Prvog srpskog ustanka, pod voždom Karađorđem 1804, manastir je pretvoren u vojnu bolnicu, gde su posle Deligradske bitke prevoženi ranjeni ustanici. Za vreme Drugog srpskog ustanka 1815. Jermenčić je ponovo razoren, da bi 1892. bio iznova podignut. Godine 1926. ponovo je razrušen i ostavljen u ruševinama do kraja osamdesetih godina XX veka. Na inicijativu mesnih sveštenika i Zavoda za zaštitu spomenika grada Niša urađen je novi projekat obnove manastira Jermenčić.

Međutim, ovaj drevni manastir nije jedina duhovna veza između Srba i Jermena:

„Lik najznačajnijeg jermenskog svetitelja – Sv. Grigorija Prosvetitelja (na jermenskom ’Lusarovič’) nalazi se na freskama u nekoliko srpskih srednjovekovnih crkava, na osnovu čega se može zaključiti da su Srbi bili upoznati sa njegovim žitijem i poštovali ga, kao  ostali hrišćanski narodi.ˮ

Sveti Grigorije Jermenski, mozaik (početak XIV veka, crkva Pamakaristos, Konstatinopolj), danas Fethije camija u Instanbulu

Sveti Grigorije Jermenski, mozaik (početak XIV veka, crkva Pamakaristos, Konstatinopolj), danas Fethije camija u Instanbulu

U manastiru Gračanica, u oltarskom prostoru, u zoni poprsjȃ arhijereja, na istočnom zidu, sevreno od apside, takođe se nalazi freska Grigorija jermenskog sa natpisom: Sveti Grigorije Velike Jermenije.

„Lik Sv. Grigorija nalazi se i u Starom Nagoričinu, Dečanima, Markovom manastiru i Manasiji. Žitija tri jermenska svetitelja (Sv. Grigorija Prosvetitelja, Sv. Ripsime, Sv. Gajane) u Srbiju su stigla preko Vizantije. Formirana su pre usvajanja monofizitske dogme, pa su ostala opšteprihvaćena u hrišćanskom svetu. Njihova žitija nalaze se i u tri velika srpska svetačnika, koja su napisali Justin Popović, Nikolaj Velimirović i Hrizostom Stolić.ˮ

Do sedamdesetih godina XX veka centar Novog Sada, koji je oduvek bio multinacionalan i multikonfesionalnii grad, krasila je Crkva Sv. Grgura (Grigorija) Prosvetitelja, popularno nazivana Jermenska crkva. Nije se isticala veličinom i izgledom, ali je predstavljala jedini hram koji je pripadao tom narodu u čitavoj jugoistočnoj Evropi. Za starije generacije ovaj objekat predstavljao je simbol starog Novog Sada:

„Novi Sad, koji se počeo podizati i razvijati kao Petrovaradinski Šanac, od samog nastanka bio je predodređen da se razvije u važan trgovački centar; kao predgrađe najveće i najznačajnje nekadašnje Habzburške monarhije, sa nekadašnjim bogatim zaleđem i privlačnom blizinom prema Fruškoj gori, za pola stoleća postao je veoma snažno i bogato trgovačko i zanatsko mesto, koje je za veliki novac moglo od Bečkog dvora otkupiti privilegiju gradske samouprave. Stoga, broj stanovnika u Petrovaradinskom Šancu naglo raste, jer se nakon ponovnog pada Beograda u turske ruke 1738. godine doseljava veliki broj trgovaca i zanatliija, Srba, Grko-cincara, Nemaca, Jermena i Šokaca. Kao poslovni svet, nekadašnji novosadski Jermeni imalu su svoje principe i metode u poslovanju, ali nimalo se od njih nisu u tom pogledu nisu razlikovali Cincari, Grci i Jermeni, koji su nekada dominirali novosadskom čaršijom. Nastaje doba snažnog procvata trgovine i bankarstva, u kojima će Jermeni igrati veoma važnu ulogu. Na početku današnjeg velikog bulevara nalazila Jermenska ulica, a izgradili su i svoju crkvu koja će biti porušena u bombardovanju (…).ˮ

Deo nekadašnje Ulice cara Lazara sa Jermenskom crkvom i zgradom Vojvođanskog muzeja u Novom Sadu (FOTO:

Deo nekadašnje Ulice cara Lazara sa Jermenskom crkvom i zgradom Vojvođanskog muzeja u Novom Sadu (FOTO: https://www.facebook.com/stare.ns/?hc_ref=ARSzb5c6S4I1hiE206hKS3x1N8FLxKs53vfuWvs138z-LDZx2_fjWT-cSKVBXtJFebs&__tn__=kC-R)

„(…) obnovila ju je Marija Trandafil, ali Armeni, izbegli za vreme bombardovanja, a koji su se vratili u grad, više nisu predstavljali značajan element u životu grada. Posle Drugog svetskog rata, kada je probijan novi bulevar, srušen im je parohijski dom, a docnije (1963), potpuno bespotrebno, i crkva. Tako je jedini sačuvan materijalni trag o postojanju Armena na ovom prostoru nadgrobni spomenik porodice Čenazi (Džanazizjan) iz 1790. (nalazi se na Bulevaru Mihajla Pupina). Poslednji armenski crkvenjak bila je jedna žena – Julija Poljaković (koja nije bila Jermenka – M. M.), umrla 1948 (…).ˮ

Rušenje Jermenske crkve (1963) (FOTO:

Rušenje Jermenske crkve (1963) (FOTO: https://etnografskimuzej.rs/izlozbe/srpske-palate-u-trstu-3/)

Jedna od najuglednijih ličnosti starog Novog Sada bio je dr Gabrijel Menevišjan (Konstatinopolj, 1864 – Novi Sad 1936), jermenski sveštenik, poliglota, doktor teologije i filozofije, arhimandrit Kongregacije mehitarista u Beču i administrator parohije u Novom Sadu. Bio je upravnik Mehitarstičkog koledža u Konstatinopolju (1892–1913).

Odlomak iz knjige Jermeni u Čačku 1885–1950

AUTOR: Msr Marijana Matović

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

Podloga - Copy - Copy - Copy (4) - Copy
Prethodni članak

MISAO DANA

na-danasnji-dan-roden-umetnik-fudbala-blagoje-mosa-marjanovic-992506-velika
Naredni članak

Rođen je fudbaler i trener Blagoje Moša Marjanović