Da se ne zaboraviZanimljivosti

PRVE MASONSKE LOŽE U SRBIJI I POZNATI SRBI KOJI SU BILI ČLANOVI LOŽA

Slobodno zidarstvo, masonstvo, masonerija – jedna je od najstarijih bratskih organizacija na svetu, čija je prva Velika loža nastala u XVIII veku u Engleskoj. U svetu sada ima preko 200 Velikih loža i Velikih orijenata, od kojih je 100 samo u Severnoj Americi. U tim organizacijama trenutno ima između 3 i 4 miliona slobodnih zidara, u zavisnosti da li se gleda broj samo takozvanih „priznatihˮ masona ili se računaju sve organizacije koje se izdaju kao masonske. Iako je prva zvanična organizacija nastala 1717. godine i od tada je istorija masonerije uglavnom zvanično zabeležena, napraviti potpunu sliku o samom početku masonerije nije moguće, jer nema dovoljno dokumenata. Ono što se pouzdano zna je da je prva slobodnozidarska loža – Killwinning – nastala 1598. godine u Škotskoj. Prva Velika loža u kontinentalnoj Evropi je Velika loža Francuske, nastala 1728. godine. Masonerija je u Sjedinjenim Američkim Državama dobila prvu Veliku ložu 1731. godine u Pensilvaniji. Danas, skoro svaka demokratska država na svetu ima najmanje jednu Veliku masonsku ložu. Poznati lekari masoni svetskog ranga bili su Džener, Fleming, Giljotin itd. Već u vreme vladavine Josifa II Habsburškog, 1785. osnovana je prva Loža na tlu današnje Srbije u Petrovaradinu, pod imenom Probitas. Znameniti članovi Lože Vigilantia u Osijeku u to vreme bili su episkop Josif Jovanović Šakabenta i kasnije mitropolit Stefan Stratimirović. U drugom, južnom delu današnje Srbije, za vreme vladavine turskog sultana Selima III, u Beogradu je od 1790. delovala tursko-srpska Loža. O njenom imenu i radu ima malo podataka, ali se zna da su njeni eminentni članovi bili mitropolit beogradski Metodije, Petar Ičko, knez Aleksa Nenadović, Janko Katić.

Tokom ustanka i borbe za nacionalno oslobođenje, od 1804. do 1813. godine, značajnu ulogu odigrali su masoni Petar Ičko i Janko Katić, a u prvoj srpskoj vladi prvi ministar prosvete bio je Dositej Obradović, takođe mason i srpski prosvetitelj. Loža pod imenom Ali Koč u Beogradu osnovana je 1842. godine i imala je 204 člana. Nakon oslobođenja Srbije od turske vlasti, a tokom oslobodilačkih ratova, u Srbiji je bilo puno dobrovoljaca iz Italije koji su pomogli osnivanje lože Svetlost Balkana – Garibaldi pod zaštitom Velikog orijenta Italije. Na severu Srbije već ranije su osnovane sledeće lože (pod zaštitom Velike lože Ugarske): u Vršcu Egalitas, u Novom Cadu Libertas (pod zaštitom Velikog orijenta Ugarske), u Velikom Bečkereku Thales i u Somboru slobodnozidarski venčić Philantropia. Srbija je 1882. proglašena kraljevinom i u njoj su osnovane nove lože: Srbska zadruga i Sloga, rad i postojanstvo u Beogradu (pod zaštitom Velikog orijenta Italije), Stella orientalis, 1890. u Zemunu i Nemanja 1892. u Nišu (pod zaštitom Simboličke velike lože Ugarske). Tada dolazi do vidljivog uspona slobodnog zidarstva u Kraljevini Srbiji.

Sreten Stojković 1893. godine objavljuje knjigu Slobodno zidarstvo – njegov cilj i principi, njegova sadašnjost i prošlost. Najistaknutije ličnosti iz oblasti obrazovanja, nauke, umetnosti, politike, plemstva, ali i sveštenstva, bili su članovi ovih loža. U napretku Srbije i njenom razvoju odigrali su značajnu ulogu. Jedan od najznačajnijih doprinosa koji su dali masoni u Srbiji bio je Sretenjski ustav Kraljevine Srbije, jedan od prvih i najliberalnijih ustava tog vremena u svetu iz 1835. Na njegovoj naslovnoj stranici istaknuti su jasni masonski simboli. U Vršcu je 1905. osnovana je loža Aurora. Kasnije su formirane lože u Beogradu: 1909. Ujedinjenje (pod zaštitom VO Italije) i 1910. Šumadija (pod zaštitom VL Hamburga), a 1911. lože – Stvaranje – Alkotas u Subotici. Iste godine osnovan je slobodnozidarski venčić Élet (Život) u Beloj Crkvi i Világ (Svet) u Velikom Bečkereku. Rad slobodnozidarskih venčića Örtűz (Stražarska vatra) u Bačkoj Palanci i Redülentelűl (Nepokolebljivo) u Novom Sadu počeo je 1913. godine. Sticajem istorijskih okolnosti, Kraljevina Srbija nije imala Veliku masonsku ložu sve do 1919. godine. Iako neubičajeno, njenom nastanku 1919. prethodilo je formiranje i razvoj Starog i prihvaćenog Škotskog reda, 22. aprila 1909. godine. Tek 1919. godine po ujedinjenju nekoliko slovenskih naroda u zajedničku državu, Kraljevinu SHS, došlo je do osnivanja Velike lože Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca Jugoslavija, koju je sačinjavalo šest loža: Sloga, rad i postojanstvo, Pobratim i Šumadija iz Beograda i Maksimilijan Vrhovac, Ivan Grof Drašković i Budnost iz Hrvatske. Time je ova Velika loža postala jedina i najviša masonska vlast u Kraljevini. Te iste godine formiran je i Vrhovni savet Starog i prihvaćenog Škotskog Reda Kraljevine SHS. U Novom Sadu 1924. godine osniva se slobodnozidarski večnić Stratimitović, koji 1926. prerasta u ložu.

U Subotici, 1928. osniva se loža Stella polaris. Petrovgrad 1930. dobija slobodnozidarski venčić Lux, koji iste godine prerasta u ložu Vojvodina. U Pančevu 1937. osniva se loža Banat. Kraljevina SHS 1929. g. dobija ime Jugoslavija, što uslovljava i promene u imenu VL i VS ŠR. Prvi veliki majstor VL Jugoslavija i vrhovni komander VS bio je Đorđe Vajfert, industrijalac, kasnije guverner nacionalne banke.

Đorđe Vajfert prvi srpski majstor 33. stepena

Đorđe Vajfert, prvi srpski majstor 33. stepena

U periodu intenzivnog napredovanja i razvoja do 1940. godine, veliki majstori VL Jugoslavija bili su (posle Đorđa Vajferta): do 1933. Dušan Miličević, od 1933. do 1940. Andreja Dinić, tačnije do uspavljivanja VL sa početkom Drugog svetskog rata. Ovo je ujedno, jedan od najpovoljnijih perioda u razvoju masonerije u Srbiji.

Kralj Aleksandar Karađorđević je prema nekim podacima bio slobodni zidar u Francuskoj. Mnogi predsednici vlada, ministri, članovi akademije nauka, naučnici, umetnici, muzičari, slikari i pisci bili su članovi masonskih loža iz tog vremena. Pod zaštitom VL Jugoslavija radilo je 30 loža. U Beogradu je od 11. do 16. septembra 1926. održan veliki Masonski kongres na kome je učestvovalo 56 predstavnika iz 20 masonskih obedijencija iz Evrope i Amerike. Zbog sve nepovoljnijeg razvoja situacije u Evropi, VL Jugoslavija je prvog avgusta 1940. samouspavana.

Novosadski lekari slobodni zidari

Karolj Grosinger – apotekar

Prema podacima Hevra Kadiše u Novom Sadu, iz 1868. godine, apotekar Karolj Grosinger bio je blagajnik. Bio je takođe i član upravnog odbora. To prezime se intezivno pojavljivalo u zapisnicima od 1868. do 1882. godine. Nakon te godine ovo prezime se više ne pojavljuje. U to vreme porodica Grosinger imala je čuvenu Apoteku Sv. Trojice u samoj katoličkoj porti. Na sednici masonske lože Libertas u Novom Sadu 14. 3. 1875. godine za starešinu Lože izabran je Karolj Grosinger, apotekar.

Apoteka Grosingerovih

Apoteka Grosingerovih

Dr Jovan Nenadović, lekar dermatovenerolog, rođen je 31. 3. 1875. godine u Adi. Posle osnovne škole koju je završio u Adi, maturirao je 1893. u Novom Sadu, u Srpskoj pravoslavnoj velikoj gimnaziji. Medicinu je završio 1900. godine u Gracu, a specijalizaciju iz dermatovenerologije završio je u Beču. Odmah nakon dolaska u Novi Sad pokrenuo je rad veneričnog odeljenja sa 100 kreveta. Vodio je Državnu ambulantu za besplatno bolničko lečenje, a kao upravnik bolnicu. Privatnu praksu vršio je u svojoj ordinaciji. Svojom elokventnošću, načinom odevanja, postupkom sa pacijentima svih društvenih slojeva stekao je status jednog od najuglednijih Novosađana. Između dva svetska rata bio je potpredsednik Crvenog krsta. Celu godinu je posvetio zbrinjavanju ljudi koji su nastradali u velikoj poplavi 1926. godine. Prilikom stvaranja Lekarske komore Dunavske banavone izabran je za prvog predsednika. Za vreme njegovog mandata izgrađen je Dom Lekarske komore.

U loži se vodi kao jedan od prvih članova, mada preciznih podataka o pristupu nema. Umro je 6. 12. 1952. godine u Novom Sadu.

Dr Nenadović

Dr Nenadović

Dr Jovan Popović, lekar socijalne medicine, rođen je u staroj svešteničkoj porodici u Bačkom Gradištu 20. septembra 1881. godine. Maturirao je 1900. u Novom Sadu a studije medicine završio je 1906. godine u Budimpešti. Radio je kao seoski lekar do Prvog svetskog rata. Borio se u Srbiji kao dobrovoljac i prošao albansku golgotu. U ratu je bio lekar u Drinskoj diviziji prvog poziva. U Novi Sad dolazi 1922. godine. U početku je radio kao sreski lekar da bi potom postao šef Odeljenja za socijalnu medicinu, a kasnije zamenik direktora. Voleo je decu i posebnu brigu i pažnju posvećivao je njima. Njegovom zaslugom ustanovljeni su: Zavod za zaštitu matere i dece, Savetovalište za odojčad i malu decu, Dečiji dispanzer, Mlečna kuhinja, Školska poliklinika itd. Osim medicinskih, brinuo se o kvalitetu mnogih drugih stvari: uređenja javnih toaleta, bušenju javnih bunara, popravki trotoara, javnih izložbi i prigodnih sadržaja sa zdravstvenom tematikom. Uveo je u praksu ,,putujuće lekarske torbeˮ. U njima je nošen sanitarni materijal i pribor za negu male dece i odojčadi. Tokom okupacije je otpušten bez prava rada u privatnoj praksi. Osnovao je i bio prvi upravnik Šarvarske bolnice. gde su se lečila deca iz tamošnjeg logora.

Posle rata organizovao je Srednju medicinsku školu a od 1949. bio je šef Epidemiološkog odseka. Ljudi tog doba su ga opisivali kao skromnog čoveka, velikog srca i malih prohteva. Nije očekivao nikakvu nagradu za svoj rad osim boljeg života svojih sugrađana. U Ložu Mitropolit Stratimirović predložen je 1926, unapređen 1928, a uzdignut 1929. godine. Preminuo je u Beogradu 6. januara 1972. godine.

Dr Popović

Dr Popović

Dr Aleksandar Šosberger, još jedan velikan i predstavnik novosadske medicine, rođen je 13. septembra 1873. u Novom Sadu. Otac mu je bio dr Geršon Šosberger, lekar, a majka Ana Oroszi. Aleksandar je Jevrejsku osnovnu školu i gimnaziju završio u Novom Sadu a Medicinski fakultet u Budimpešti. Posle diplomiranja a pre povratka u Novi Sad, proveo je nekoliko godina radeći uz čuvene lekare: Hohenega, Šauta, Verthajma i Najmana. Brzo se pročuo u Novom Sadu kao vrstan lekar te je pored privatne prakse bio lekar socijalnog osiguranja, a takođe železnički, poštanski i sudski lekar. Za upravnika Gradske bolnice postavljen je 1907. godine. Od 1909. do 1919, pored toga što je bio i osnivač, bio je i prvi upravnik Pokrajinske bolnice. Ujedno je bio osnivač i prvi šef Ginekološko-akušerskog i dermatovenerološkog odeljenja. Bio je prvi specijalista ginekolog-akušer u Vojvodini. Uradio je prvi carski rez, te prvu abdominalnu i vaginalnu histerektomiju u Novom Sadu. Posle 1919. radio je u svom privatnom sanatorijumu u Jevrejskoj 11, sve do 1941. godine. Dr Šosberger je upamćen po tome što je dovezao u grad prvi automobil, prvi je nabavio rentgen aparat i uveo Vasermanovu reakciju. Nakon mađarske okupacije odveden je na prisilni rad. Nakon povratka povukao se sa suprugom u svoj stan gdje je i dočekao poslednji čas. Pred zoru 26. aprila 1944. godine ubrizgao je sebi, supruzi i psu smrtonosne doze morfijuma. Nije mogao da dozvoli više da ga okupatori ponižavaju. Život slobodnog zidara započeo je 1911. godine u Subotici u loži Alkotaš, koja je bila pod zaštitom Simboličke velike lože Mađarske, u Orijentu Subotica. Za redovnog člana Lože Stvaranje primljen je 1927. godine, a afilvoao je i u Ložu Mitropolit Stratimirović.

Dr Šosberger

Dr Šosberger

Ostali značajni lekari slobodni zidari:

dr Sima Aleksić – lekar, radiolog. Prvi u Novom Sadu nabavio Simensov aparat samehaničkim ispravljačem za svou radiološku ordinaciju.

dr Dezider Anau – lekar neuropsihijatar. Prvi specijalista neuropsihijtrije

dr Pavle Bogdanović – lekar, internista (kardiolog). Prvi u Vojvodini nabavio elektrokardiograf.

dr Đura Jovanović – lekar, pedijatar. Osnivač Dečije bolnice.

dr Radivoj Kalenić – stomatolog. Prvi uveo najmodernije metode zubnolekarskog lečenja posle rata.

dr Zoran Kamenković – lekar, hirurg (Bečkerek).

dr Željko Kapamadžija – lekar , oftalmolof. Načelnik očnog odeljenja Vojne bolnice u Petrovaradinu.

dr Jovan Jovanović Zmaj – lekar.

dr Svetislav Kostić – lekar, fiziolog. Upravnik pokrajinske bolnice za tuberkolozu.

dr Vasa Krstić – lekar, otorinolaringolog. Osnivač prve klinike za mane govora i glasa u Jugoslaviji.

dr Andreja Mirković – apotekar. Istoričar farmacije, osnivač Muzeja farmacije , jedan od tvoraca Zbirke farmacije u Muzeju grada Novog Sada.

Stevan Popović – apotekar. Vlasnik najveće apoteke u Novom Sadu posle rata.

dr Svetozar Poštić – lekar. oftalmolog. Šef očnog odeljenja Glavne pokrajinske bolnice, svetski ekspert SZO.

dr Geršon Šosberger – lekar.

dr Jovan Andrejević Joles – lekar. Prvi srpski anatom i jedan od osnivača Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. Prvi prevodilac Šekspira sa Lazom Kostićem

dr Miladin Veličković Svinjarev – lekar, akušer. Napisao i objavio prvi udžbenik iz akušerstva. Jedan od osnivača Jugoslovenkosg društva za borbu protiv kancera.

dr Nikola Vučković – zubni lekar. Organizovao je rad prve zubno-lekarske ordinacije za lečenje zuba školske dece u Školskoj poliklinici.

PIŠE: dr GORAN JANJIĆ

Literatura:

  • Šosberger J., Masoni u Vojvodini 1785–1940, Novi Sad, Merkur impreks d. o. o., 2004.
  • Petrov Z., Zidarske sveske, Loža Banat, Vršac, 1996.
  • Gavrilović S., Jevreji u Sremu u XVIII i u prvoj polovini XIX veka, SANU, 1989.
  • Nenezić D. Z., Masoni 1717–2010, 2010.
  • Arhiva Josipa Šosbergera, Novi Sad
  • Enciklopedija Novog Sada, Sveske I–XXX, Novi Sad, Biblioteka MS, 1996–2009.
  • Usmeni podaci dobijeni od dr Vladimira Sakača
Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

C
Prethodni članak

U POČETKU BEŠE REČ

Zivojin_Rogozarski
Naredni članak

Osnovana je „Prva srpska fabrika aviona Rogožarskiˮ