AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivosti

PRIKAZ NOVOG ROMANA SLOBODANA VLADUŠIĆA: Svjedočanstvo o autentičnom iskustvu

Slobodan Vladušić – Veliki juriš – Beograd: Laguna, 2018.

Sjećam se kako je jedna moja prijateljica opisala Vladušićev dolazak na fakultet: „Pogledaj ga kako ideˮ, kazala je. „Zar te sa tim rancem na leđima, tim oštrim pogledom i načinom na koji korača ne podsjeća na nekog ratnika, na vojnika koji na ovo mjesto dolazi da ispuni određenu misiju?ˮ

Premda nikada nisam vidio profesora kako doslovno maršira po fakultetu, moram priznati da ovo zapažanje, ovaj opis, odlično pristaje nekome ko piše uputstva za oružanu pobunu i romane sa ratnom tematikom! Iako je „žanrovska odrednicaˮ uputstva za oružanu pobunu, nastala po uzoru na Gija Debora, eksplicitno istaknuta samo u knjizi teorijske proze Književost i komentari, treba reći da su i Vladušićevi romani, prvo Mi, izbrisani, a sada i Veliki juriš, to isto.[1] Njegova teorijska promišljanja i ideje do kojih u tekstovima te vrste dolazi i do kojih mu je stalo – a to nije rano pomenuti već u ovoj fazi piščevog stvaralaštva! – svoju umjetničku obradu dobijaju u njegovoj prozi.

Šta, međutim, spaja ova tri pomenuta, na prvi pogled potpuno različita, a ujedno i posljednja, Vladušićeva djela? Prvo, sve tri knjige su svojevrsni spiskovi imena koja moramo čuvati od zaborava. U Izbrisanima je to spisak srpskih žrtava stradalih i nestalih u skorašnjim sukobima sa Albancima na Kosovu i Metohiji. Književnost i komentari su katalog ličnosti koje su HH vijek učinile boljim vijekom, a Veliki juriš sjećanje na događaje koji su, desivši se samo jednom narodu, na nivou tragike kolektivnog stradanja i na nivou veličine junačkih podviga, ipak dosegli svjetske razmjere. On je i svojevrstan spomenik imenima srpskih vojnika, dobrovoljaca, ušatih seljaka, solunaca, paćenika i ratnika koji su se tukli pod zastavama raznih pukova i divizija objedinjenih pod zastavom Srbije, a za čiju Albaniju, za čiji Cer, Kajmakčalan ili Solun i za čiji ogroman doprinos za krajnji ishod rata, prosječan gledalac televizije History channel nikada neće saznati. Ove tri knjige, zajedno sa imenima i ličnostima kojima su posvećene, prkose eposi koja se trudi da svijet učini bezimenim i bezličnim. Drugo, i još važnije, sve tri knjige ne samo da podučavaju čitaoce prenoseći im određeno znanje već poput nekakvog generatora energije motivišu i podstiču čitaoca na djelanje van literature, na osjećanje lične odgovornosti i na ponovno sticanje vrlina za koje nam se čini da su se zauvijek izgubile negdje u maglama prošlosti. Takav koncept književnosti koji Vladušić počinje da njeguje romanom Mi, izbrisani, pa čak i ranije, svoj puni sjaj dostiže u Velikom jurišu.

Oporavak ranjenih i iscrpljenih vojnika na Krfu, na ostrvu Vido, nakon Albanske golgote, Bugarska ofanziva na Solun i Bitka za Kajmakčalan, kao i proboj Solunskog fronta, ključni su događaji oko kojih se hronološki ispreda fabula romana, dok se u sjećanjima, uspomenama i pričama njegovih junaka retrospektivno konstruišu prizori sa Cera, Kolubare, Slavkovice i Čevrntije.

Među poznatim istorijskim ličnostima pominju se Dis, kralj Petar, regent Aleksandar, ali su Stanislav Krakov i komadant Dobrovoljačkog odreda, poznatijeg pod nazivom Legija smrti, vojvoda Vuk, prikazani najuvjerljivije i najzanimljivije. Fabula, međutim, nije skoncentrisna samo na istoriju. U pozadini je pravi krimi-triler, izvanredna misterija isrepletena ljubavnom tematikom i elementima onostranog, a sve to odnosi se na glavnog junaka, poručnika Miloša Vojnovića i likove koji se direktno dovode u vezu sa njim. Razvijanje motiva i postepeno razotkrivanje tajanstvenog porijekla poručnikovih rukavica, za koje (misli se na porijeklo) ni on sam ne zna, te traganje za sadržajem zagonetnog pisma ćutljivog majora koji se ubio prešavši Albaniju, predstavljaju one nivoe fabule koje čitaočevu pažnju drže neprekidno budnom. Tako Vladušić od sitnih detalja, koji na početku izgledaju potpuno neznatno, kao nevješto pomenuti predmeti, u stilu velikih majstora, gradi uzbudljivu i dinamičnu priču.

Zanimljiva i dinamična fabula nije nešto strano Vladušićevoj prozi, ali je u Velikom jurišu i taj segment pisanja podignut na viši nivo. U odnosu na Forvard i Izbrisane, čija je inovativnost na nivou forme i na nivou žanra očigledna – u Forvardu se pripovijeda iz ugla kamere, a  Mi, izbrisani je prvi sajber-roman u srpskoj književnosti – Veliki juriš je, u najboljem smislu te riječi, klasičan. Pomenuti napredak u izgradnji fabule, međutim, nije najveći pomak u njegovom pisanju. Snažna deskripcija i retorička obrada događaja atmosferu i ambijent romana dovode do prsnuća. Nečeg takvog u Forvardu i Izbrisanima – gdje se takođe dobro i efektno poentira – nema! Čitalac će tako strahovati sa srpskim vojnicima kada oni strahuju, a osjećati ponos i volju za pobjedom onda kada ih oni osjete. Zajedno sa njima udisaće miris i povjetarac Jonskog mora na Krfu, ali i miris baruta na Kajmakčalanu, dok scene stradanja i brutalnih okršaja izazivaju jezu od koje vam dođe da zatvorite korice. Efekat koji proizvodi Veliki juriš u čitaočevoj duši mogao bi se opisati kao mješavina osjećanja koje u čitaocu/slušaocu mogu da izazovu jedino Plava grobnica Milutina Bojića i Marš na Drinu.

Kako bi što uvjerljivije predstavio ambijent i atmosferu rata, kako bi njegov roman bio što vjerodostojniji, Vladušić koristi obilje memoarske i istoriografske građe, među kojom je posebno lako prepoznati umjetničku obradu živih zapisa Arčibalda Rajsa, koji je direktno svjedočio i bio sa srpskim vojnicima i u Albaniji, i na Kajmakčalanu, i na Solunskom frontu. Stvarnosni elementi, poput spomenika umirućem i trijumfalnom Ahilu, koji se nalaze u parku Ahilenona, na Krfu, u romanu dobijaju simboličku auru. Njima se ukazuje na tajanstvenu vezu srpskih vojnika/Vladušićevih junaka sa epskim junacima, ali i na tihu kavgu između epskog i modernog načina ratovanja istovremeno prisutnog u Prvom svjetskom ratu.

Vladušićev roman u sebe integriše i neka vrhunska djela iz domena pop kulture. Razvijanjem motiva pomorandže se, na primjer, priziva dijalog sa Kopolinim Kumom, dok se u izboru koji se u kritičnim situacijama nudi njegovim junacima, prepoznaje motiv izbora između crvene i plave pilule koji je, iako mnogo stariji, proslavljen Matriksom braće-sestara Vačovski. Imaju profesorovi romani i tu neobičnu osobinu da trivijalnim stvarima daju neki poseban i neobičan šmek. Nakon romana Mi, izbrisani ispijanje čaja od mente dobilo je simboličku auru, a nakon Velikog juriša, simbolička aura obaviće i konzumiranje pomorandži, prizivajući u sjećanje i scene iz već pomenutog filma. Književnih aluzija je mnogo više, ali nema se prostora, zato ću samo, potpuno pristrasno, spomenuti da se u liku isljednika majora Kalafatovića naziru sijenke Andrićevog Karađoza i Pekićevog Štajnbrehera.

Veliki juriš otkriva i piščevu autopoetičku samosvijest i svjesnu odanost jednom konceptu knjiženovsti. To se najviše ogleda u njegovom dijalogu sa već pomenuta dva Vladušićeva djela. (Nad)literarne veze između Juriša i Izbrisanih naslućuje se u razvijanju motiva Banović Strahinje, koji se arhetipski budi u glavnim junacima ovih romana, Milenku Pavloviću i Milošu Vojnoviću, međusobno ih povezujući.

Ali kada se u jednom trenutku poslednjeg juriša kaže:

– Bilo je vreme da se vratimo. Mi, izbrisani – svaka sumnja u autorski svjesno potpuno nestaje.

Veza sa Književnošću i komentarima u najkraćim crtama mogla bi se obznaniti idejom da Vladušić, pišući Veliki juriš – budući da roman izgleda kao da ga je pisao neko ko je zaista bio na frontu! – nije težio da ispiše istorijski roman, već iskustvo istorije koje je u svojoj knjizi teorijske proze pokušao da objasni. Čak nije isključeno da je fotografija sa korica knjige Književnosti i komentara, povodom koje se i piše o iskustvu istorije, inicijalna kapisla za nastanak Velikog juriša. Vladušićeva mala filozofija istorije sasvim sigurno nastajala je i zahvaljujući Ničeovom spisu O koristi i šteti istorije za život. Ali o tome nekom drugom prilikom, u nekom drugom tekstu.

Mjesto Velikog juriša u srpskoj književnoj istoriji već sada bi se moglo naslutiti. Iako polemički distanciran od Ćosićevog Vremena smrti, iako se u Vladušićevom pisanju osjeti prisustvo Vinavera i Crnjanskog, u kontekstu tematike Prvog svjetskog rata ovaj roman je ključno sagledati naspram još dva djela. Prvo je Srpska trilogija Stevana Jakovljevića, čiji je ogroman uticaj na nastanak Velikog juriša očigledan, a možda srpska književnost, po uzoru na Jakovljevićevo djelo, u narednoj deceniji dobije novu trilogiju posvećenu Prvom svjetskom ratu. Drugo je Veliki rat Aleksandra Gatalice, zbog čijeg sam  skorog pojavljivanja bio pomalo skeptičan prema izboru profesorove teme. Međutim, tek sa ova  dva romana zajedno srpska književnost je na sjajan način obilježila stogodišnjicu ovog događaja. Različit odnos ovih pisaca prema Velikom ratu nameće se kao tema zanimljiva za ispitivanje u nekim budućim studijama.

Ukoliko Veliki rat Aleksandra Gatalice predstavlja evropsko osjećanje i iskustvo Prvog svjetskog rata, pokazujući njegov globalni karakter, onda Veliki juriš Slobodana Vladušića donosi jedno posebno, srpsko osjećanje ovog događaja, kao svjedočanstvo o autentičnom iskustvu koje ne može i ne smije biti izbrisano.

PIŠE: Marko Tošović

PIŠE: Marko Tošović

[1] Za one koji eventualno ne znaju, Vladušić se poziva na teoretičare rata prema kojima se bitke više ne vode po šumama ili ulicama gradova, već u svijesti i glavama ljudi, pa se otuda knjige i predavanja na fakultetu mogu poistovijetiti sa oružjem pomoću kojeg ta svijest treba prvo da se sačuva, a zatim i podigne na još viši nivo. Otuda pisanje, zatim i čin predavanje znanja i vještine, ima smisla dovesti u vezu sa vojničkom misijom.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

mehmed
Prethodni članak

Ubijen je Mehmed- paša Sokolović

11060166_590192934451411_3632436396348520643_n
Naredni članak

Rođen je pravnik, violinista i kompozitor Milutin Popović Zahar