Da se ne zaboraviZanimljivosti

Poglavari srpske pravoslavne crkve: Mojsije zamenio preslicu krstom

Nedugo nakon Prve seobe Srba habzburška vojska je ponovo potisnula Otomansko carstvo. Karlovački mir iz 1699. pokazao se samo kao provizoran i privremen. Turska se povratila i počela ratove protiv Rusije i Venecije, da bi se ubrzo umešao car Karlo VI. Njegov vojvoda Eugen Savojski je pobedom kod Petrovaradina i zauzimanjem Beograda 1716. odnosno 1717. prisilio sultana Ahmeda III da potpiše Požarevački mir. Sultan je ustupio, između ostalog, veliki deo Srbije i uspostavlja takozvanu Vojnu komandu Kraljevine Srbije, gde je nadvojvoda austrijski Karlo VI, vladar Svetog rimskog carstva, rimsko-nemački i kralj Mađarske, Hrvatske i Češke sebi u kolekciju dodao još jednu vladarsku titulu.

Ovakva situacija na terenu potrajala je do Rusko-turskog rata (1735–1739) u kom je učestvovala i Austrija, i zaključenja Beogradskog mira, kada je granica ponovo utvđena na Savi. Kao i prethodnog puta, veliki deo stanovništva je u strahu od odmazde zbog borbe na strani Austrije, krenuo za njenom vojskom. Ovog puta predvodio ih je Arsenije IV.

Isaija Đaković bio je jednini episkop koji je delovao na habzburškoj teriotriji još pre Velike seobe. Postao je 1708. krušedolski mitropolit po smrti Arsenija III. Spor sa Stefanom Metohijcem, koji je ranije proglašen naslednikom, rešen je kompromisom. Đaković je morao da pristane na održavanje bliskih veza s patrijaršijom da bi Metohijac odustao od kandidature. Đaković, blizak dvoru ali i vatreni pravoslavac umro je već posle pola godine u Beču. Metohijac postaje administrator ali i sam posle ubrzo umire i dolazi do izbora Sofronija Podgoričanina, vladike pakračkog. On nije želeo u Beč na potvrdu, kako su mu tamo umrla dva prethodnika. Patrijarh pećki Kalinik izdao mu je potvrdu prilikom posete Temišvaru, da bi ubrzo potom umro. To što je izbegao odlazak kod cara mitropolitu nije pomoglo i on takođe umire, već 1711.

Crkveni udar u Peći

Grka Kalinika zamenio je skopski mitropolit Atanasije ali samo na nepunih godinu dana, potom je umro već u aprilu 1712. Iz spisa iz tog vremena vidi se da je održavao dobre odnose sa mitropolijom, duhovnim centrom pravoslavaca na habzburškoj teritoriji. Posle njega na tron stupa Mojsije Rajović, mitropolit raški. U to doba, položaj patrijaršije bio je finansijski strašno nepovoljan i crkva je organizovala prikupljanje pomoći za Peć, a i sama mitropolija je obilno finansirala aktivnosti klera pod turskom vlašću. Mnogi viđeni ljudi prečani su po celu imovinu ili deo nje u testamentu, s tim ciljem, ostavljali crkvi. O Mojsiju se zna da je ubrzo krenuo u obilazak Dalmacije, Bosne i Hercegovine.

Po potpisivanju Požarevačkom mira, patrijaršija je izgubila nadležnost nad teritorijom Srema, Banata i komandature pa se Mojsije požalio: „Ne znamo šta da radimo, zemlja se umali, narod osiromaši, nema pomoći ni od kuda, a izdaci veliki.ˮ Nastavak opadanja uticaja koji je usledio sasvim je logičan. Iz tih dana datira spis kako je Timotej, monah svetogorskog manastira Ivirona, „klevetama i novcem isposlovao kod sultana da on bude postavljen za patrijarha pećkog, a Mojsije Rajović da bude svrgnutˮ.

Ipak, uz ne toliko očekivanu pomoć iz Carigradske patrijašrije i podršku drugih istočnih crkava ovaj udar je sprečen. Doduše, kako piše Živorad Janković u delu Kroz ispovesti Srpske pravoslavne crkve, bila je potrebna velika suma novca. Zabeleženo je da je 1722. patrijarh tražio da ne ruše Đurđeve stupove u Novom Pazaru.

 Mojsije odbija crveni šešir

Viketnije Popović Janjevac bio je mitropolit koji je preneo zvanično sedište u Karlovce, mada je ono faktički već neko vreme bilo tamo.

Vikentije Popović Janjevac

Vikentije Popović Janjevac

Krušedolski manastir spaljen je u ratu 1716. Beogradska mitropolija se 1718. našla u Kraljevini Srbiji i javlja se inicijativa za spajanje sa onom u Karlovcima, čemu su se austrijske vlasti protivile. Ponovo je teško vreme za crkvu zbog političkog i pritiska katoličkog klera, koji sputavaju aktivnosti mitropolije. Vikentije se razboleo 1722. pa sabor u Varadinskom Šamcu određuje mitropolita beogradskog Mojsija Petrovića za njegovog zamenika.

Po smrti Vikentija, pod Mojsijem nastaje Beogradsko-karlovačka mitropolija. On je uneo novi duh u organizaciju. Razvijao je školski sistem za kler, oslonjen na rusku crkvu, i uveo grb mitropolije. Treba istaći, piše Živorad Janković, da je propisao da se i nad grobovima ženskih osoba postavlja krst kao do tada preslica. Neki su to shvatali kao novotariju koja ugrožava veru. Mojsije je, po rečima istoričara Vladimira Ćorovića, priznao da mu je nuđen crveni biskupski šešir. I ovaj mitropolit umire u carskom gradu, i to tokom borbe za očuvanje davno zagarantovanih prava, 1730. godine. Sličan verski oslonac u Rusiji ali i vojni, tražio je i Danilo I Šćepčev Petrović Njegoš, vladika cetinjski, crnogorski knez, mitropolit i osnivač dinastije Petrović Njegoš. On je izbaran 1697, a izbegli patrijarh Arsenije III, njegov prijatelj i zemljak hirotonisao ga je u Sečuju tri godine kasnije. Danilo je uspeo da izdejstvuje priličan stepen samostalnosti Crne Gore i tako objedinio svetovnu i duhovnu vlasst. Umro je 1735.

Beč bi da upravlja

Arsenije IV Jovanović Šakabenta preuzima vođstvo patrijaršije posle patrijarha Mojsija Rajovića, 1725. Potiče iz sela Šake u Staroj Hercegovini a rođen je 1698. Postao je raški mitropolit već sa 22 godine života, a ubrzo zatim Mojsijev naslednik. Hvalio je mitropolita Petrovića kao dobrog ktitiora i domaćina srpske crkve.

Arsenije IV Jovanović Šakabenta

Arsenije IV Jovanović Šakabenta

Mitropolit beogradsko-karlovački posle Petrovića 1831. postaje Vikentije Jovanović. On takođe veruje u obrazovanje i otvara grčku školu u Beogradu i latinsku u Karlovcima, a takođe naginje Rusima. Iz Beča mu izazivaju nevolje još za vreme sabora na kojem je izabran. Naime, vlast je nastojala da podeli mitropoliju ponovo na dve, da je potpuno odvoji od veze s patrijaršijom, pa čak i da osnuje odvojenu patrijaršiju ali nije joj uspelo.

Vićentije sa saradnicima uporno insistira na starim privilegijama. Ipak, pored trpljenja pritisaka Rimokatoličke crkve, svedoci su i terora novih vlasti nad narodom u Srbiji, tolikog da mnogo ljudi čak prelazi na tursku stranu. Vikentije je u Beogradu podigao crkvu i rezidenciju.

Druga seoba

Kada je 1735. počeo rat, Austrijanci su lako zauzeli Niš i Novi Pazar. Osokoljeni Arsenijem IV, arhiepiskop ohridski Joasaf i nadbiskup skopski Mihailo Suma, po podacma istoričara Petera Bartla, stupaju u tajne pregovore sa bečkm dvorom. Mnogi Srbi se bore na austrijskoj strani, a ustanke s njima dižu i arbanaška plemena Keljmendija, Hota i Gruda. Jedno patrijarhovo pismo je presrenuto i Osmanlije su ga 1737. uhapsile u Peći. Uspeo je da pobegne i digim putem prema Rugove, Vasojevića, Novog Pazara, Kragujevca i Niša dolazi do Beograda tada još pod autrijskom vlašću. Vladika smokovski Simeon, njegov brat, mučen je i ubijen. Za patrijarhom se povlači veliki deo naroda, koje vlasti u Beču prihvataju kao dobrovoljce u Vojnoj krajini. Deo Albanaca, katolika, naseljava Hrtkovce, Nikince i Jarak u Sremu. Iz Beograda Arsenije IV prešao je u Beč, odakle juna 1738. dolazi u Karlovce, po smrti mitropolita Jovanovića. Titula patrijarha mu je priznata tek 1741. godine. On je u Sremskim Karlovcima izgradio patrijaršijski dvor, koji je izgoreo 1788.

Karlovački dvor i Saborna crkva u Sremskim Karlovcima (Foto izvor: https://graditeljins.wordpress.com/graditelji-info/vladimir-nikolic/vladimir-nikolic-002/)

Karlovački dvor i Saborna crkva u Sremskim Karlovcima (Foto izvor: https://graditeljins.wordpress.com/graditelji-info/vladimir-nikolic/vladimir-nikolic-002/)

Grci na tronu Svetog Save

Posle ovih događaja, u Pećkoj patrijaršiji preovladava grčki uticaj i gotovo da prestaju kontakti sa mitropolijom u Sremu. Na tron dolazi Joanikije Karadža Grk, protosinđel Velike crkve u Carigradu, poreklom iz fanariotske porodice. Nastojao je da uspostavi vezu sa izbeglim jerarsima, ali oni su čak obustavili da finansijski pomažu staru patrijaršiju. Arsenije je održavao kontakte samo s nekim manastirima. Omraženi Joanikije već 1746. godine odlazi sa mesta patrijarha. Kasnije je bio halkidonski patrijarh pa čak i dve godine carigradski patrijarh, da bi 1763. bio zbačen.

Vladika Sava Petrović Njegoš na duhovni i državni presto dolazi posle Danila 1735. godine. Od ruske carice Jelisavete i kćerke Petra Velikog, izdejstvovao je da se njegovoj mitropoliji prizna autokefalnost.

Sava Petrović Njegoš

Sava Petrović Njegoš

Pod pritiskom je 1850. godine prepustio je mitropoliju sinovcu Vasiliju III, kojeg je pećki patrijarh Atanasije II Gavrilović hirotonisao za „mitropolita crnogorskog, skenderijskog i primorskog i egzarha svetog prestola sloveno-srpske patrijaršije u Pećiˮ. Uveo je u grb Crne Gore element zlatnog lava u hodu, a u kandže dvoglavog orla stavio zmiju.

Arsenije II (1747–1752), bivši skopski mitropolit, popravio je odnose sa Karalovačkom mitropolijom. Bio je hvaljen od srpskog i bugarskog klera, a poznato je i da je po stupanju na tron otišao u kanonsku posetu Sarajevu. Posle njega se u kratkom periodu smenjuje nekoliko poglavara, gde nije sasvim sigurno kog su porekla.

Gavrilo II Sarajevac (Mihajlović ili Mihić, Mikić) nije ni ustoličen nego je ubrzo, pred smrt, presto predao Gavrilu III Nikolinu, mitropolitu niškom. Nije se dugo zadržao, a ostali su podaci o tome da su ga arihijereji za vreme Kirila II Grka (1759–1763) molili da ponovo prihvati čin patrijarha, kako je Kiril bio omražen. Između ljih dvojice kao poglavari u Peći pominju se Vikentije Stefanović, Pasije II Grk i Gavrilo IV Grk. Za Vikentija se sumnja da su ga otrovali u Carigradu, gde je otišao po potvrdu, a njegov pratilac Pasije se onda vratio kao patrijarh.

Škole na prvom mestu

Mitropolit karlovački je, posle Arsenija, pet meseci bio Isajia (Jovan Antonović) iz Budima. Umro je u Beču početkom 1749. Posle njega dolazi epsikom gornjokarlovački Pavle Nenadović (1749–1768), takođe iz Budima. Sedište gornjokarlovačkog vladike bilo je u Plaškom u Lici. Bio je ranije čovek od poverenja Mojsija Petrovića i patrijarha Arsenija II. U Plaškom je osnovao neku vrstu bogoslovije i eparhijski arhiv i učvrstio položaj te eparhije kao mitropolit zapamćen je po protivljenju seobe Srba u Rusiju u pokrajinu Nova Srbija, pod potkupovnikom moriške licije Jovanom Horvatom, koji je tamo organizovao vojnu granicu. Marija Terezija bila je prisiljena da Srbima gnevnim zbog zakidanja dotad zagarantovanih prava potvrdi privilegije. Nenadović je bio jedan od najvećih jerarha srpske crkve. Na samom početku stolovanja osonovao je fond za održavanje škola. Iz afere sa Kirilom II ostaje podatak da su ga vladike molile da utiče na Gavrila III da ponovo postane patrijarh, što je potonji odbio.

Poslednji Srbin na čelu Pećke patrijaršije bio je Vasilije Brkić (1763–1765) iz Karlovaca. Izgleda da je uspeo da zbaci Kirila II, za šta su mu se Fanarioti u Istanbulu osvetili optužujući ga za špijunažu. Zatočen na Kipru, odakle je uspeo da pobegne u Crnu Goru, gde je sastavio Službu svetom Vasiliju Ostroškom. Za ruskog generala Aleksija Orlovog piše Opisanije turskih oblasti i u njima hrišćanskog naroda, a naročito srpskog. Zatim ide u Beč pa u Rusiju, gde umire 1772.

Kalinik II bio je poslednji patrijarh u Peći. On je 1766. podneo ostavku vaseljenskom patrijarhu Samuilu Handžerisu i predložio je da se patrijaršija ukine zbog „nagomilanih dugovaˮ. Kasnije je bio beogradski mitropolit. Peć nije zadržala ni rang episkopije, već je bivša patrijaršija potpala pod Prizrensku mitropoliju. Episkopi bliski Karlovcima sistematski su potiskivani, pa čak i proganjani. Srpska crkva gubi utiacaj pod turskom vlašću na neko vreme, a Granica postaje duhovna i politička matica.

Izvor: Igor Todorović, Istorija revija, Eccoprint d. o. o., Beograd, 2010, str. 14‒16.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

markovic
Prethodni članak

Umro je likovni umetnik Rade Marković

branislav_bukurov
Naredni članak

Rođen je geograf i akademik Branislav Bukurov