AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivostiLjudi

Palman Braht – nemački vitez-najamnik u službi srpskog cara

U vreme vladavine Stefana Dušana, kako kao kralja (1331–1345), tako i kao cara (1345–1355), u njegovoj službi bilo je vitezova-najamnika, najverovatnije iz austrijskih zemalja. Oni se u srednjem veku kod Srba nazivaju Alamanima, u vizantijskim istorijskim izvorima koji se odnose na vladavinu Stefana Dušana pominju se isto kao Alamani ali Germani (Nemci), pa i Latini. Konačno, u nekim istorijiskim izvorima na latinskom jeziku oni se nazivaju i Tevtoncima. Zapovednik tih najamnika u Dušanovoj službi bio je čovek po imenu Palman Braht.

U Srbiji se prvi put pominje već na početku vladavine Stefana Dušana. Naime, oktobra 1333. godine kao najaminik ovog srpskog kralja navodi se Palmanus Teutonicus. Skoro je sigurno da je poreklom bio iz istočnih Alpa. Vrlo je verovatno da je poticao iz Austrije. Tačnije rečeno, moguće je da je bio iz zemalja pod vlašću austrijskih nadvojvoda, konkretno iz Štajerske.

U savremenim istorijskim izvorima na latinskom jeziku, ovaj najamnik se najčešće pominje kao Palmanus de Letinberch, miles domini regis Rasie (Palman od Letinberga, vojnik gospodara kraljevstva Raške). Istoričar Konstantin Jiriček, pisac Istorije Srba, koja prikazuje srednjovekovnu prošlost ovoga naroda, ukazuje na to da se u savremenim istorijskim izvorima ovaj ratnik pominje i kao kapetan te ga zato i sam tako naziva. Jiriček kapetana Palmana naziva još i nemačkim vitezom, nemačkim vojskovođom i najamničkim starešinom.

Aleksandar Solovjev, naš poznati istoričar prava između dva svetska rata, Palmana pak naziva vojvodom. Ali u našoj istoriografiji srpskog srednjeg veka smatra se kako nije verovatno da je ovaj starešina stranih najamnika u Dušanovoj službi imao domaću titulu vojvode.

U Dušanovu državu najamnik Palman je, kako izgleda, stigao posredstvom Dubrovčana. Vrlo brzo nakon svog dolaska ovaj Austrijanac je, kako se čini, stekao Dušanovo puno poverenje. Iz tog razloga je na dvoru tog vladara, tokom čitave njegove vladavine, pomenuti ratnik bio „znamenita ličnostˮ. Istoričar Andrija Veselinović smatra da je Palman bio uticajan čovek i na Dušanovom dvoru i u njegovoj vojsci.

Kao poverljiv dvoranin ali i kao vojnički komandant u Dušanovoj službi, navedeni najamnik je, kako izgleda, pored ostalog, imao veliki doprinos i u uobličavanju grba pomenutog srpskog vladara. Veliki poznavalac srpske srednjovekovne heraldike Aleksandar Solovjev smatrao je kako je Palman uticao da se Dušan opredeli da njegov grb bude predstava dvoglavog orla, po kojem bi ga prepoznavali na Zapadu.

Zastava Srpskog carstva (1339)

Zastava Srpskog carstva (1339)

Kao Dušanov čovek od poverenja, ovaj komandant njegovih najamnika je u proleće 1336. godine preko Dubrovnika u Srbiju dopratio jedno poslanstvo vojvode (hercega) Otona, austrijskog vladara. Pošto su u pitanju njegovi zemaljaci, on je bio njihov vodič ali i tumač. Ovo austrijsko poslanstvo dolazio je u Srbiju u vezi s jednim vrlo delikatnim Dušanovim porodničnim problemom. Naime, tadašnji srpski kraljevski par, Dušan i Jelena, nije imao muškog potomka kao naslednika prestola. U želji da obezbedi potomstvo, ovaj srpski vladar je stupio u pregovore s austrijskim vojvodom. Kralj Dušan je pokazivao želju da oženi Otonovu sinovicu Elizabetu. Ona je bila kćerka Izabele – Elizabete Aragonske i tada već pokojnog Otonovog brata Fridiriha Lepog Habzburga.

Do Dušanove ženidbe sa mladom princezom Elizabetom ipak nije došlo. U jesen iste godine je umrla jer se, po predanju, na smrt preplašila od udaje za nekatolika. Međutim, u istoriografiji postoji mišljenje da je pomenuta princeza svenula od tuberkuloze. Dušan i Jelena su 1336. ili 1337. godine dobili sina Uroša.

Pošto je pre svega bio ratnik, najvažnija uloga i prvenstveni doprinos viteza Palmana u Dušanovoj službi bio je svakako na vojnom planu. Ovaj vitez je bio komandant oko tri stotine teško oklopljenih konjanika, najamnika u srpskoj vojsci. Jovan Kantakuzin, jedan od najkrupnijih vizantijskih feudalaca, vojskovođa i vizantijski car, a u monaštvu i istoričar, u svojim memoarima pominje te Dušanove vojnike. Ovaj Vizantijac, koji je u pomenutim svojstvima na istorijskoj sceni delovao, vremenski grubo omeđeno, u drugoj i trećoj četvrtini 14. veka – kao čovek iskusan u vojnim aktivnostima, učio je da takva vrsta vojnika ima prednosti nad vizantijskom i srpskom pronijarskom vojskom. U odnosu na pronijarsku, najamnička vojska bila je daleko korisnija i to iz bar dva razloga. Jedan je što su najamnici za razliku od pronijarske vojske stalno bili na okupu. Drugi je što su u svakom momentu bili spremni za oružanu borbu. Za nju su oni bili i dobro uvežbani.

Prema mišljenju akademika Božidara Ferjančića, a iz svedočanstva Jovana Kantakuzina, koje on navodi u svojim memoarima, može se zaključiti da su se nemački najamnici uz Dušana borili u njegovim najvažnijim ratnim pohodima. To su bila osvajanja na račun tada već uveliko oslabljene i posrnule Vizantije.

Kako izgleda i kako se može zaključiti iz istorijskih izvora koje je akademik Mihailo Dinić naveo u svom radu o vitezu Palmanu, ovaj najamnik iz Austrije je sa svojim saborcima vršio poslove ’policijske prirode’. Obavljao je za svog gospodara i druge poverljive poslove i zadatke. Na primer, preuzimanje založenog oružja nekog Dušanovog čoveka (podložnika ili vazala koji je svakako bio plemić odnosno vlastelin) iz Dubrovnika. Zadatak mu je bio i obezbeđenje isporuke žita iz države Stefana Dušana u Dubrovnik. Verovatno je Palman izvršavao i mnoge druge slične zadatke i poslove za koje mu je Dušan dao zapovesti a za koje mu je bila potrebna oružana sila. Drugim rečima, za to su trebala određena opšta znanja i veštine, ali i lične sposobnosti vojne prirode.

Palman je, kako izgleda, imao izvesnu slobodu. Čini se da je poslovao za svoj račun i u svoju korist s nekim bliskim saradnicima svoga gospodara što je i sam bio. Tako se pojavljuje kao jemac kneza Nikole Buće, Dušanovog protovestijara, veštog i preduzimljivog poslovnog čoveka, jednog od najkrupnijih i najuglednijih kotorskih patricija. Kao takav, Palman je obećao da će lično dubrovačkom vlastelinu Simonu Benešiću isplatiti dug ako to Nikola Buća ne uradi.

Nikola Buća (Detalj sa slike „Krunisanje cara Dušanaˮ Paje Jovanovića)

Nikola Buća (Detalj sa slike „Krunisanje cara Dušanaˮ Paje Jovanovića)

Vitez Palman je do samog kraja vladavine Stefana Dušana bio u krugu njegovih najbližih i, verovatno, najuticajnih saradnika. Možda ne bi trebalo isključiti ni mogućnost da je Palman bio jedan od najistaknutijih vojnih savetnika cara. To se vidi iz činjenice da je 1354. godine avnjonski papa Inoćentije VI svoje poslanike koje je uputio na Dušanov dvor, pored ostalih uticajnih ljudi iz Dušanove blizine, preporučio i ratniku Palmanu. Papa zapovednika Dušanovih najamnika-oklopnika upravo pominje s vojnom titulom. On ga naziva Palmannocapitaneo.

Papa Inoćentije VI je uz svoje pismo caru Dušanu poslao preporuke za svoje ljude i u pismima carici Jeleni i Urošu. Takođe, papa je svoja pisma i preporuke uputio i krupnoj duhovnoj vlasteli i najvišim crkvenim velikodostojnicima. To se pre svih odnosilo na srpskog patrijarha Joanikija ali i na druge episkope. Inoćentije VI je pisao i najkrupnijim, najmoćnijim i najuticajnijim svetovnim velmožama, dvorjanima i visokim državnim službenicima – sevastokratoru Dejanu, despotu Oliveru, kesaru Preljubu, velikom logotetu Gojku, komorniku Grubu (Paskvaliju) ili Grubu Kotaraninu, koji je na mestu glavnog finansijskog saradnika cara Dušana zamenio svog sugrađanina i staleškog druga, Nikolu Buću i još nekima.

Avinjonski katolički prvosveštenik Inoćentije VI je Palmanu poslao pismo s porukom da pomogne i kod cara Dušana podrži ideju o sklapanju unije između srpske i katoličke crkve. Kapetan Palman je tim pre bio pogodan da kod Dušana interveniše u korist unije sa katoličkom crkvom, konkretno s papskom stolicom u Avinjonu, zato što je bio katolik. Dušan je u navedene pregovore s Inoćentijem VI ušao sa željom i ciljem da ga ovaj papa imenuje za vrhovnog kapetana jednog ratnog pohoda, koji bi imao elemente krstaškog rata. Dušanov cilj u tom vojevanju bio je da se Turci isteraju sa Balkanskog poluostrva, nazad u Malu Aziju. Kao vojnik, Palman je i za ovaj deo pregovora bio poželjan učesnik.

Vitez i kapetan Palman je u službi Stefana Dušana bio više od dve decenije, 1333–1355. godine. Novembra te godine Dušan je poslao Palmana u severnu Dalmaciju. Ovaj zapovednik Dušanovih najamnika je tamo, najverovatnije sa svojim zemljacima i saborcima, otišao i sa još jednim od Dušanovih najistaknutijih dugogodišnjih saradnika. Bio je to carev dvorjanin, politički i vojni savetnik, vojskovođa, čelnik i vitez Đurađ Ilijić.

Mlečani su ga nazivali i kastelanom. Trebao je da odbrani Skradin, a kapetan Palman Klis. To su bili gradovi Dušanove sestre Jelene (Šubić) i njenog sina Mladena III Šubića. Na pomenute gradove nasrtali su Ugri (Mađari) kralja Ludviga Lajoša I Anžujca i njihov saveznik odnosno vazal, bosanski ban Tvrtko Kotromanić. Dušanove vojskovođe nisu uspele da izvrše pomenutu ratnu misiju, nisu odoleli neprijatelju. Vitez Đuraš Ilijić u januaru 1356. godine morao je da sasvim prepusti grad Skradin Mlečanima. U ranijoj istoriografiji smatralo se da je Palman pak morao Klis da preda ljudima kralja Lajoša I marta iste godine. U današnjoj istoriografiji se pak smatra da je možda već krajem 1355. godine, a svakako početkom 1356. godine pre marta, hrvatski ban Nikola Banić u ime ugarskog vladara osvojio kliški grad.

Klis i kliška tvrđava (Izvor: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Klis2.jpg)

Klis i kliška tvrđava (Izvor: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Klis2.jpg)

Panorama Skradina (Izvor: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Skradin_panorama.jpg)

Panorama Skradina (Izvor: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Skradin_panorama.jpg)

Posle ovih zbivanja u Dalmaciji austrijski najamnik Palman se više ne pominje u Srbiji. Možda posle neizvršenog naloga, to jest neuspele odbrane Klisa, on nije hteo, a možda i nije smeo da se vrati na teritoriju Srpskog carstva. Možda je pak jedna sasvim druga činjenica uticala na to: to što je umro prvi srpski car Stefan Dušan.

O značaju i doprinosu viteza Palmana i najamnika kojima je komandovao postoje ocene i sudovi nekoliko istoričara. Jiriček smatra da su Palman i njegovi zemljaci bili specijalna vojna jedinica u Srbiji, da su u stvari bili Dušanova telesna garda. Prema mišljenju Božidara Ferjančića, uz Dušana, u svim njegovim značajnijim bitkama, između ostalih Dušanovih vojnika, borili su se i Palman i njegovi zemljaci. Kada je reč o kapetanu i vitezu Palmanu i najamnicima koje je on predvodio, treba istaći jedan njihov specifičan doprinos Dušanovoj državi. Naime, kako izgleda, najviše su doprineli uvođenju ideala viteštva među srpskom vlastelom. On i njegovi vetezovi zaslužni su za eventualno uspostavljanje Dušanovog viteškog reda Stuba Svetog Stefana.

Istorijski izvori i istoriografija koja se bavi Srbima u srednjem veku, pogotovo srpska, ukazuju na to da je, kako je u ovom prilogu o njemu već istaknuto, Palman bio odan i veran svom gospodaru. Vernost svome senioru tj. gospodaru, do spremnosti da se za njega položi i život, bio je jedan od glavnih, najviših ideala viteškog kodeksa.

Ipak Palman je, što se takođe videlo iz ovog članka, bio i jedan od prvih Dušanovih saradnika koji je sa istorijske scene Srpskog carstva nestao odmah posle smrti svog vladara. Ne zna se sasvim tačno kada je on napustio službu. Kako se čini, to se moglo desiti između 1355. i 1363. godine, ali najverovatnije 1356. godine. Istoričar Rade Mihaljčić kaže da se povukao pre 1363. godine u dubrovačkom izvoru. Te godine mu je Dubrovčanin Menče Menčetić (u dubrovačkim dokumentima na latinskom on je De Mence) testamentom zaveštao četrdeset perpera.

Posle smrti Dušana i za vreme vladavine cara Stefana Uroša V, već u prvim godinama najamnička vojska kao deo ukupnih srpskih vojnih snaga više se uopšte ne pominje. To sa sigurnošću ukazuje na to da je Palman – a verovatno i svi njegovi zemljaci i drugovi po oružju, dotadašnji Dušanovi najamnici – napustio Srbiju. U našoj istoriografiji, koja se bavi Srbima u srednjem veku, smatra se da je Palmanov odlazak iz Srpskog carstva, a najverovatnije i njegovih saboraca, oslabio vojnu snagu centralne vlasti. To se u stvari odnosi na vojnu moć Dušanovog sina i naslednika cara Uroša.

AUTOR: Miodrag Cvetić

IZVOR: Istorija revijaPolitika d. o. o., Beograd, 2012.

 

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

Podloga - Copy - Copy - Copy - Copy - Copy
Prethodni članak

MISAO DANA

Užice i Užičani između dva rata (obojio Zoran Domanović) IZVOR: https://uzicanstveno.rs/uzicanstveno/utisci-iz-starog-uzica/
Naredni članak

KAKO JE IZGLEDALO UŽICE IZMEĐU DVA SVETSKA RATA?