AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivosti

NARODNO STVARALAŠTVO: Nadgrobni spomenici

Poebnu pažnju zaslužuju klesani a ponegde i bojeni kameni nadgrobni spomenici. Ovaj istaknuti vid narodnog stvaralaštva naročito je bio razvijen u zapadnoj i jugozapadnoj Srbiji i prelaznom delu prema moravskoj zoni. Ti najpoznatiji nadgrobni spomenici često su nazivani i krajputaši. To ne znači da nadrgobnici od kamena i drveta nisu bili umetnički oblikovani i u drugim krajevima. U celom istočnom delu Srbije razvijali su se tesanje i klesanje različitih oblika spomenika, većinom od peščara, sa stilizovanom simboličnom ornamentikom. Veću pažnju izazivaju spomenici u severoistočnoj Srbiji, koji svojim oblikom i bogatom geometrijskom ornamentikom neodoljivo podsećaju na stilizovanu žensku figuru ili samo torzo, obučenu u svečanu kitnjastu nošnju, a to omogućuje pretpostavku o održavanju kontinuiteta nekih likovnih elemenata od praistorije do savremenog doba. Drugi spomenici iz ovih krajeva predstavljaju stilizaciju kuće ili hrama, što upućuje na antičke i vizantijske izvore u nasleđu. Tu su, zatim, četvorostrani stubovi, kao obelisci, koji zadivljuju svojom monumentalnošću i množinom urezanih ornamenata, pa oni koji podsećaju na rezbarene preslice višestruko uvećanih dimenzija, i dr. Većina ovih spomenika klesana je u XIX i XX v. u skladu sa religijskim i estetskim shvatanjima seoske zajednice, a prema mogućnostima i nivou umeća. Svakako, kao i drugde, simbolično odražavaju verovanje u zagrobni život i kult predaka.

Na grobljima širom zapadnog dela Srbije bilo je i još uvek se nalazi znatan broj spomenika sa uklesanim predstavama pokojnika i drugom likovnom sadržinom. Veliki broj spomenika bio je bojen zemljanim nepostojanim bojama, što navodi na pomisao o bojenju idola i drugih predmeta kulta. Na nekim spomenicima polihromija je očuvana jer je tokom vremena i obnavljana. U majdanima oko manastira Studenice rezani su spomenici od belog mermera rasprostranjeni u velikom delu jugozapadne Srbije. U pobrđu Zapadne Morave tesani su od peščara i nalaze se u zapadnoj Srbiji i većem delu Šumadije.

Najstariji spomenici od belog mermera koje su klesali seljaci kamenoresci, smatra se, potiču iz XV–XVI v. Na njima je obično isklesana ljudska glava u dubokom reljefu, retko kada u punoj plastici. Tokom XVIII i početkom XIX v. kamenorezačka veština postepeno se potpuno preobražava u seosku narodnu umetnost. Vajanje ljudskih likova zamenjuju nespretno izvedeni portreti, pa i cele figure, pomalo groteskne, u plitkom reljefu, katkad svedeni skoro do apstraktne shematizacije. Tokom XIX v. likovna sadržina se obogaćuje, ali je urezivanje znatno pliće. Pod uticajem narodne kamenorezačke „škole”, koja se vrlo brzo razvija u pobrđu sliva Zapadne Morave, klešu se figure i druge predstave sa više detalja i kratkim a ponekad i dugim epitafima sa biografskim podacima o zanimanju i karakternim osobinama pokojnika. Figure koje predstavljaju pokojnika, cele ili samo poprsje, predstavljene su odevene u narodnu nošnju. Čest je i motiv vinove loze sa grozdom, cvetovi, predstave goluba, kukavica u paru, atributi pokojnikovog zanimanja, statusa i dr.

Procvat oblikovanja nadgrobnih spomenika od peščara u zapadnoj Srbiji počinje u XIX v., vremenu oslobađanja od viševekovnog turskog ropstva. Ovi spomenici poznati su i kao krajputaši, po znatnom broju podignutih pored puteva ili u dvorištima okućnica u blizini puta. Krstovi ili „belezi” od studeničkog mermera u likovnom pogledu zaostaju za nadgrobnim obeležjima u obliku četvorostranog stuba, često ukrašenog sa sve četiri strane. Dosta duboko uklesane figure i drugi likovni motivi sa natpisima, epitafima izrazito su narodni, svakako tekovina sela, bez obzira na povode i osnove kamenorezačke veštine i drugo što je moglo uticati na njihov nastanak i razvitak. I majstori klesari i poručioci pripadali su klasi seljaka. Oni vole ljudsku figuru u punom dostojanstvu, makar i isklesanu nedovoljno spretno. Figura je, po pravilu, ukočena i stisnuta na prednjoj strani spomenika, geometrizovana, slično kao i na studeničkim spomenicima. Očevidna je dosta nespretna težnja za portretisanjem pokojnika. Nedostatak realističkog prikazivanja nadoknađuje se isticanjem određenih osobina ili atributima. Figure su uvek u svečanoj nošnji, sa obeležjima društvenog položaja, zanimanja, imovnog stanja, kao što su: tesar sa bradvom, vojnik utegnut u uniformu i sa puškom, učitelj ili učenik sa otvorenom knjigom, žena sa preslicom, devojka u kićenoj nošnji sa nakitom, imućna žena sa tašnom ili kišobranom, gostioničar sa flašom i čašom, i tako redom. Mnogi spomenici su i bez lika pokojnika, ali sa atributima ili ukrasima i epitafima koji su osobit vid pisane narodne književnosti. Majstori su istovremeno bili klesari, vajari i slikari, a često i stihotvorci, sastavljači epitafa.

Izvore klesanja i trajanja umetničkog izraza na nadgrobnim spomenicima zapadne Srbije teško je pratiti bez dvoumljenja, i pored dosta znanja o njima. Klesarsko nasleđe iz klasičnih vremena i razdoblja Vizantije imalo je, bez sumnje, uticaja na razvitak kamenorezačke veštine. Međutim, na starim seoskim nadgrobnicima zapažaju se neka likovna shvatanja koja izvesni istraživači smatraju slovenskim nasleđem. Sa pomenutim, prepliću se uticaji romanike, uneti preko klesara kamene plastike na srpskim srednjovekovnim manastirima i crkvama. Zatim ima izvesnih mlađih istočnjačkih uticaja, sve do novijih istraživanja i ugledanja. Nekropole sa srednjovekovnim stećcima u zapadnoj Srbiji, Hercegovini, Crnoj Gori i Bosni (XIII–XVI v.), dobro poznatim u nauci i umetnosti, na jednoj, a na drugoj strani seoska groblja sa mermernim spomenicima od peščara – kao da uspostavljaju most nasleđa između razdoblja. Turska osvajanja uništila su domaće feudalno plemstvo, s kojim je izumrla i njegova umetnost. Preovlađujući oblik umetničkog stvaralaštva u Srbiji, kao i kod drugih naroda na Balkanskom poluostrvu, za duže vreme, postala je narodna umetnost, u kojoj su sjedinjeni nasleđe i težnja za očuvanjem identiteta. Tako su i klesari, ponikli među brđanima, obdareni i nadahnuti tradicijom a oslobođeni srednjovekovnih stega, postali pravi stvaraoci izuzetnih galerija skulpture i slikanja u slobodnom prostoru.

Zemljoradnici, pastiri, zanatlije i drugi slojevi stanovništva Srbije i Crne Gore, u prošlosti, kao i danas, stvarali su, gradili i oblikovali objekte raznovrsne namene. Nastojali su da ono što su stvorili, pored svrsishodnosti, ima dopadljiv, lep oblik ili ukrase koji istovremeno predstavljaju i svojevsrne poruke. Stvaraoci su, u okvirima koje je utvrdila tradicija, želeli da prirede radost bliskim i dragim osobama, da predstave zajednici svoje znanje i umešnost, da odaju poštovanje pokojnicima ili da odobrovolje natprirodne sile u koje su verovali. Proizvođačima i korisnicima boje i oblici tih rukotvorina i tvorevina duha su bliski, deo su njihovog zajedničkog izražavanja, sporazumevanja i prepoznavanja.

 

Dr Nikola Pantelić

 

Izvor: Pantelić 32002: Nikola Pantelić, „Nadgrobni spomenici”, u: Kulturna riznica Srbije [sastavio i uredio Jovan Janićijević], Beograd: IDEA, 120–122.

 

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

glumac-slobodan-ninkovic-boda-sp
Prethodni članak

Rođen je glumac Slobodan Boda Ninković

rep-Nova-Varos-major-Mihailo-Il
Naredni članak

Rođen je major Mihailo Ilić