AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivosti

Narodna verovanja i predanja: SUNCE

Sunce su Srbi, kao uostalom i drugi narodi, zamišljali (predstavljali) sasvim konkretno, kao vatren predmet, u prvom redu kao vatren kotur, onako kako je to zamišljeno još u religijama indoevropskih naroda. Ono što se o suncu kaže u srpskim zagonetkama nije uvek samo produkt (pesničke) mašte, nego su često preostale pojedinosti iz narodne kozmogonije.

U zagonetkama sunce se najčešće upoređuje sa koturom voska, dakle otprilike sa voštanom svećom ili svicem koji osvetljava svet: „Jedna gruda voska cijelu svijetu dosta” (Vuk, Zagonetke), ili, iz istog razloga, sa čašom ili žlicom masla, ili sa pogačom: „Jedna pogača posna svemu selu dosta” (Novaković, Zagonetke). U drugim zagonetkama upoređuje se sunce sa pticom: „Tica bez zuba a svijet izjede” (Vuk) – predstava koja je zajednička slovenska, i koja ima svoju klasičnu paralelu u misirskim shvatanjima, prema kojima se sunce identifikuje sa sokolom.

 

Božje oko

Najčešće, međutim, kaže se za sunce da je Božje oko. Ovakvo shvatanje opšte je slovensko, i opšte indoevropsko, i kod naroda oko Sredozemnog mora…

Otuda opšti propis da se na sunce ne sme prstom pokazivati „jer se tako Bogu bode oko”, niti ispod ruke na njega gledati. Slično je ovome verovanje da je sunce Božji prozor: „Pa pođoše po svetu, kao pčela po cvetu, od Božijeg prozora, od sunčevog istoka” (Vuk, Pjesme 1).

U našim narodnim pesmama i pripovetkama, međutim, i uopšte u našoj mitologiji, sunce se zamišlja kao mlad junak, ponekad i kao „car”. I takva predstava stara je: još u vavilonskoj pesmi o Gilgamešu zamišlja se sunce kao nepobedan junak…

Kult i religija sunca bili su dobro poznati i orijentalnim i evropskim narodima, s obzirom na tako veliki značaj sunca za celokupni život, na saznanje da bez sunca uopšte nema života. Pred nošenje na groblje iznosi se pokojnik napolje „da ga još jedanput ogreje Božje sunce”…

I kod Srba ima jasnih ostataka toga kulta. Glavne verske ceremonije rade se prema istoku (božićno prase, na primer, pri klanju okreću istoku, badnjak mora pasti prema istoku, i na vatru se polaže prema istoku). O svadbi, devojka se klanja suncu. Kad se dete od plača zacenjuje, mati ga zapoji vodom ispod vodenice, okrenuvši se suncu i prekrstivši se. I zabrana da se prema suncu ne sme mokriti ima zacelo religijski razlog. Takva zabrana bila je starim narodima dovoljno poznata.

Na srpskoj strani ima dosta jasnih i sigurnih dokumenata o neposrednom obožavanju sunca. I danas pozdravljaju Srbi sunce koje se rađa i upućuju mu molitvu: „Žarko sunce na istok, meni Gospod Bog na pomoć! Udijeli mi, Bože, sreću i pomoć! Jutrašnje jutarce i žarko sunašce, obeseli me i obraduj zdravljem, veseljem i svakom srećom!” (u Gackom, Karadžić). „Kad ujutru ustaneš, najprije pogledaj na sunce, pa na komšiju.”

U kultu sunca postojale su, naravno, i žrtve, i o njima u starim religijama imamo dovoljno podataka. Na Rodosu, koji je bio poznati centar za sunčev kult, žrtvovani su suncu konji. Kod Grka bila je poznata i žrtva suncu u kolaču i medu. Mogućno je da je i naš narod znao za žrtvovanje kolača suncu – takvi kolači mese se o Božiću, i zovu se suncem, i kod nas i kod Bugara.

 

Sunce i aždaja

Mitova i skaski u kojima je sunce nosilac radnje bilo je mnogo i kod Srba, i kod Slovena, i uopšte kod indoevropskih naroda. Mnogi od njih zajednički su i ta činjenica svedoči o velikoj starini njihovoj.

Kod nas se priča da su bila u početku sveta tri sunca, pa se zmija ili aždaja popela na planinu iza koje su se sunca rađala i ispila dva sunca, a treće nije mogla jer su je u tome sprečili lastavica i gušter. Neprijateljstvo između sunca i zmije ispoljava se naročito pri svakodnevnom rađanju sunca, kojom prilikom zmija ili aždaja pokušava da ga uništi.

I u najstarijim mitovima iz sredozemnog sveta nalazimo verovanje da suncu, pri izlasku i zalasku, groze zli demoni: u pesmi o Gilgamešu čuvaju rađajuće se sunce od zlih demona dva ogromna čudovišta, pola ljudi, pol skorpije, „na koje pogled isto je što i smrt, i pred čijim sjajem planine padaju”. Suncu prete zli demoni i na taj način što pokušavaju da ga ukradu.

Ima i verovanja koja su čisto hrišćanski obeležena. Na primer, verovanje da je sunce do rođenja Hristova bilo kao mesec danas, a kad se Hristos rodio, dobilo je sunce svetlost: „Sa rođenjem Hristovim rodilo se i sunce.”

(V. Č.)

 

Drvo na nebu

Svjetlost što u cik zore na nebo uzlazi i razgranava se Arijcima kao veličanstveno Božje drvo, koje od sjajnog debla pušta sjajne grane. O tom drvetu pričaju, manje ili više, sva plemena arijska – Indi, Kelti, Germani, Heleni i Itali, pa i Sloveni. Malorusi imaju zagonetku: „Stoji drvo usred sela, a vidi se u svakoj izbi.” Odgonetaju: „Sunce i svjetlost njegova.”

Do rajskog stabla svjetlosti, do njegove žive vode, izvora ili jezera, stanuju bogovi. To je Rajevina svijetlog obilja. (Rajevina i Rajevi, u množini, riječi su drevnog i preistorijskog kova, od korijena ra – udjeljivati, uživati). Kod Rusa neznabožaca Rajevina je bila zelena ubava livada, koje se čovjek ne može nagledati… Pod drvetom, kod vode žive, bogovi se raje. Kako stablo svjetlosti čas napreduje čas nazaduje, čas sija a čas tamni, tako jačaju ili slabe bogovi. Toj mijeni podvrgnuti su i Vid i Sunce i Zora.

Ima mnogo narodnih priča koje govore o propasti i novom rađanju Sunca i drugih vidnih bogova. Tih priča ima tušta Indoevropljana, u nas Srba, i Hrvata, te u Rusa.

 

SUNCE

Koga sunce vidi ujutro neumivena, osam mu je dana nazatka.

(Vuk, Rječnik)

 

SUNČEVIĆ

Prosi sunce za svog Sunčevića.

(Vuk, Rječnik)

 

Izvor: Čajkanović / Sofrić Niševljanin 2011: Veselin Čajkanović i Pavle Sofrić Niševljanin, Sunce, mesec, lipa, bosiljak… : u narodnim verovanjima i predanjima, Beograd: Srpska književna zadruga, str. 9–18.

 

 

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

cedomiljmijatovic
Prethodni članak

Umro je ekonomista Čedomilj Mijatović

Sava centar
Naredni članak

Otvoren je Centar „Savaˮ