Da se ne zaboraviZanimljivosti

KULT SVETOG STEFANA ŠTILJANOVIĆA

U istoriografiji postoje tri verzije o životu Stefana Štiljanovića. Prema prvoj, bio je srpski knez, despot ili despotski vojvoda; prema drugoj bio je vojvoda kraljevih šajkaša u Slankamenu; dok prema trećoj, Štiljanović nije bio istorijska ličnost. Određivanje Štiljanovića kao despota istaknuto je u prvi plan onog momenta kada je on kao „srpski despotˮ uvršten u kalendar srpske pravoslavne crkve i kada je određeno da se njegovo ime slavi 4. oktobra. Njegovo poreklo vezuju se za Paštroviće u Crnoj Gori, odakle je, verovatno oko 1498. godine došao u Srem. Štiljanović se poslednji put pominje 1540. godine, kao prefekt grada Valpova. Već 1545. godine njegove mošti su smeštene u manastir Šišatovac. Iz ovih navoda možemo zaključiti da je Stefan Štiljanović umro upravo u periodu između 1540. i 1545. godine.

Na području Srema razvio se niz kultova srpskih srednjovekovnih vladara među kojima su najznačajniji kultovi sremskih Brankovića, kult cara Uroša, kneza Lazara i Stefana Štiljanovića. Razvoj ovih kultova imao je veliki značaj za Srbe koji su, na taj način, istakli svoj legitimitet na teritorijama severno od Save i Dunava. Kult Stefana Štiljanovića razvio se u manastiru Šišatovac na Fruškoj gori a ono što ga je u osnovi razlikovalo od ostalih jeste činjenica da je ovaj kult ustanovila crkva, a ne narod kao što je to obično bio slučaj. Još jedna misteriozna nota u razvoju Štiljanovićevog kulta jeste i činjenica da istorijski izvori ne donose podatke o njegovoj smrti iako je to polazna osnova za uspostavljanje nekog kulta. Kult Stefana Štiljanovića proglasio je iguman manastira Šišatovac, a ne arhijereji kako je bilo uobičajno. U okviru Štiljanovićevog kulta posebno mesto pripada legendarnoj priči prema kojoj je „u vreme gladi svetitelj razdelio žito siromašnimaˮ. Isto je, prema Svetom pismu [ I Knjiga Mojsijeva, 42], učinio i Sveti Josif u Misiru. Sveti Stefan Štiljanović se u ikonografiji različito prikazuje. Možemo pronaći njegove prikaze kao svetog vladara, kada se oslikava sa žezlom u ruci, samostalno ili uz Nemanjiće, Lazareviće i Brankoviće; kao borca za veru, kada se oslikava sa krstom u ruci ili sa anđelom koji mu prinosi krst. Razvojni put njegovih ikonografskih prikaza vezuje se za Paštroviće, gde je 1620. godine Štiljanović naslikan na freskama Crkve Svetog Nikole u manastiru Gradištu. U ovom manastiru, u blizini Petrovca, Štiljanović je oslikan na severozapadnom zidu ‒ postavljen frontalno, u desnoj savijenoj ruci drži krst, dok levom rukom pridržava razvijen svitak. Naredni prikaz datira od 1654. godine. Ovaj prikaz nalazi se u priprati manastira Novo Hopovo na Fruškoj gori. Štiljanović je prikazan u nizu svetih srpskih vladara ‒ u desnoj ruci drži krst oslonjen o rame, dok je leva ruka podignuta u visini ramena sa otvorenim dlanom. Datirane XVIII vekom pojavljuju se još dve, veoma zanimljive ikone, od kojih se jedna nalazi u zbirci galerije Matice Srpske u Novom Sadu, dok je druga izložena u muzeju Srpske pravoslavne crkve u Zagrebu. Na obe ove ikone Štiljanović je prikazan kao ktitor manastira Šišatovac, s razlikom u modelu makete manastira ‒ na novosadskoj je prikazana jednobrodna crkva sa dve kupole, bez zvonika; na zagrebačkoj ‒ prikazan je višespratni zvonik sa zapadne strane. Ako uzmemo u obzir da je 1742. godine podignut zvonik na zapadnoj strani manastira, možemo zaključiti da je novosadska ikona oslikana nešto ranije. Ikone Svetog Stefana Štiljanovića slikao je i Hristofor Žefarović: jednu u manastiru Bođani i još jednu u knjizi Stematografija. Sačuvan je i prikaz Stefana Štiljanovića u okviru jevanđelja iz manastira Šišatovac, koji je 1742. godine izradio Georgije iz Mashopolja, a koji se danas čuva u muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu. Sačuvana nam je samo jedna ikona žitijnog tipa na kojoj je Štiljanović prikazan kako narodu deli žito u vreme gladi. Ovu ikonu je izradio Arsa Todorović 1821. godine po narudžbini šišatovačkog igumana Lukijana Mušickog.

PIŠE: Msr istoričar Mirjana Varničić

Bibliografija:

  • Zarić Radojka, Lik Stefana Štiljanovića u srpskoj umetnosti XVIIXIX veka, Saopštenja, XVII, 1985, 69–83.
  • Ivić Aleksa, Jedna slika Stevana Štiljanovića, Glasnik istorijskog društva u Novom Sadu, VIII/3, 1935, str. 444–445.
  • Jovanović Tomislav, Pohvalno i Povesno slovo despotu Stefanu Štiljanoviću, Književna istorija, X, 38, Beograd 1978, str. 335–377.
  • Jovanović Tomislav, Kratko povesno slovo o svetom Stefanu Štiljanoviću, Manastir Šišatovac, Zbornik radova, Beograd 1989, str. 73–77.
  • Polovina Nataša, Sveti Stefan Štiljanović kao Josif Prekrasni. Prilog izučavanju jedne biblijske paralele, ZMS za književnost i jezik, 61/2, 2013, str. 347–363.
Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

cuca
Prethodni članak

Umrla je slikarka i akademik Ljubica Cuca Sokić

151049_179069418776974_2149725_n
Naredni članak

ARČIBALD RAJS: O SRPSKOJ GOSTOLJUBIVOSTI I DEMOKRATIČNOSTI