AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivosti

KOLO SRPSKIH SESTARA – SNAGA DOBROTE

Povodom 145-godišnjice rođenja Nadežde Petrović (1873–2018), 115-godišnjice osnivanja Kola srpskih sestara (1903–2018) i 100-godišnjice završetka Prvog svetskog rata (1918–2018)

Kraj srednjovekovnog poretka u Evropi označila je Francuska revolucija 1789, koja najpre potresa sâmo središte evropske civilizacije, a potom još dugo zrači prevratničkim idejama, izazivajući burne društvene promene u mnogim zemljama. Revolucionarni duh epohe podstiče i rađanje ideje o rešavanju „ženskog pitanjaˮ, tj. borbi za ekonomska i politička prava žena.

„Žensko pitanjeˮ postaje aktuelno i u Kneževini Srbiji, gde se krajem XIX veka osnivaju prva ženska društva sa humanitarnim i prosvetiteljskim programom, ali sa jednom specifičnošću – bila su izrazito nacionalnog karaktera, usmerena ka pomaganju potlačenog srpskog naroda van Kneževine.

Kolo srpskih sestara, građansko, patriotsko, prosvetno i humano žensko društvo osnovano je na Veliku Gospojinu, 15/28. avgusta 1903. godine u Beogradu, sa ciljem da moralno i materijalno pomaže Srbima u Južnoj Srbiji i Makedoniji izloženim turskom i arnautskom teroru, kao i da razvija duhovno jedinstvo srpstva. Na mitingu Kola, održanom u sali Kolarca, doneti su statuti, izabrana uprava i prva predsednica, Savka Subotić (1834–1914).

Osnivači udruženja bile su istaknuta srpska slikarka, rođena Čačanka Nadežda Petrović (1873–1915), ujedno i prvi sekretar Kola, i Delfa Ivanić (1881–1972), nastavnica iz Skoplja, dugogodišnja potpredsednica i poslednja predsednica Kola (1940–1942). Ime Udruženju dao je Branislav Nušić (1864–1938), veliki srpski komediograf, koji je sa Ivanom Ivanićem (Delfinim suprugom), diplomatom u Turskoj, napisao Pravila (Statut) društva.

Nadezda Petrovic (1873-1915)

Posle stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918, Kolo srpskih sestara u svom programu izrazito neguje jugoslovensku ideju. Održava i srdačne odnose sa drugim ženskim udruženjima sličnog programa u zemlji i inostranstvu.

Glavni odbor bio je u Beogradu, u novopodignutom Domu Kola srpskih sestara (Frankopanova ulica broj 11), a pododbori u svim većim mestima u zemlji. Od 1905. Kolo izdaje književni i patriotski ilustrovani kalendar Vardar (1905–1941), koji u prvom broju, na strani 22, daje nazive svih mesta u kojima su formirani pododbori Kola. Na ovom spisku Čačak je na prvom mestu (prvih pet brojeva Vardara (za 1906, 1907, 1908, 1909 i 1910) čuvaju se u Legatu Milivoja i Božidarke Filipović, u sastavu Naučnog odeljenja Gradske biblioteke Vladislav Petković Dis).

Među brojnim aktivnostima, Kolo organizuje i kurseve za bolničarke. Za vreme Balkanskih ratova (1912, 1913), članice Kola u Beogradu organizuju i izdržavaju IV rezervnu bolnicu.

U leto 1914, kada je počeo Prvi svetski rat, Kolo napušta Beograd i u Nišu otvara svoju kancelariju. Nadežda Petrović, iskusna ratna bolničarka, umire od pegavog tifusa 1915. u valjevskoj bolnici, do poslednjeg časa negujući ranjenike i bolesnike.

Iz Oslobodilačkih ratova (1912–1918) Kolo srpskih sestara izlazi sa ogromnim ugledom i poštovanjem. Pošto i sâmo deluje na načelima hrišćanskog milosrđa, tokom čitavog svog postojanja blisko sarađuje sa Srpskom pravoslavnom crkvom.

Prema običajima onog vremena, pokroviteljica (patronesa) ženskih društava bila je Kraljica. Od 1923. kraljica Marija Karađorđević (1900–1961) postaje „visoka zaštitnicaˮ Kola srpskih sestara, čije će aktivnosti pomagati i povezivati ga sa inostranim ženskim organizacijama.

Delfa Ivanić u svojim Zaboravljenim uspomenama (Beograd, Evoluta, 2015) piše da je oktobra 1919. primila u Rijeci „osam vagona razne robe, koju je američki brod Abadis u Rijeku doneo, s tim da se odmah prenese preko Beograda u Čačak, za srpsku ratnu siročad. (…) Kada smo vozom stigli u Čačak, ja sam odmah ovu donetu robu predala šefu novootvorenog Američkog doma, za srpsku ratnu siročad.ˮ

Milosrdna delatnost Kola u balkanskim i Prvom svetskom ratu donela je Udruženju i njegovim članicama mnoga nacionalna i međunarodna priznanja – Orden Belog orla V stepena (1928), Medalju za revnosnu službu Nadeždi Petrović (1912), Orden Svetog Save (1931), Krst milosrđa (1913), Albansku spomenicu, Zlatnu medalju Crvenog Krsta Kraljevine Jugoslavije Kolu u Boki Kotorskoj (1935), Društveni krst (1918), kao i Medalju za milosrđe Florans Najtingejl, koja je pripala Delfi Ivanić (1920), Ljubici Luković, predsednici Kola (posthumno 1925), Anki Đurković (1923) i Bosi Ranković (1931).

Kolo srpskihh sestara 1935. godine (IZVOR: https://www.arhivpancevo.org.rs/)

Kolo srpskih sestara 1935. godine (IZVOR: https://www.arhivpancevo.org.rs/)

Godine 1938. kraljica Marija odlazi u Englesku, gde ubrzo organizuje i londonski odbor Kola srpskih sestara. U otadžbinu se više nikada nije vratila. Umire u Londonu 22. juna 1961. godine.

Za vreme Drugog svetskog rata, 1942, nemačke vlasti zabranile su rad Kola.

Partizanske vlasti 1945. takođe zabranjuju rad predratnih ženskih društava, koja su smatrana elementima buržoaskog staleža. Preostala imovina Kola je konfiskovana, a njegovo ime zvanično se više nije spominjalo.

Posle pedesetogodišnjeg prekida u radu, Kolo je obnovljeno 15. maja 1990. u Beogradu. Od 1993. tromesečno izdaje svoj list Venac.

Predsednica Glavnog odbora obnovljenog Kola srpskih sestara bila je dr Ljiljana Milojević Šulović, koja je sa dr Budimirom Pavlovićem autor monografije Kolo srpskih sestara i kraljica Marija. Knjiga nije samo povest o Kolu srpskih sestara, već i potresno svedočanstvo o dugo skrivanom razdoblju novije srpske istorije. Objavljena je u Beogradu 2000. kao autorsko izdanje, povodom stogodišnjice rođenja kraljice Marije i desetogodišnjice obnovljenog Kola.

Gradska biblioteka Vladislav Petković Dis nije slučajno odabrala Umetničku galeriju Nadežda Petrović za prostor u kome je 11. decembra 2002, u susret stogodišnjici osnivanja Kola (1903–2003), promovisana ova po mnogo čemu jedinstvena monografija:

„Nepravdom jednog vremena prećutano je i namerno uništavano svako pisano sećanje na Kolo, iako je njegova višedecenijska delatnost dala veliki doprinos evropskom ženskom pokretuˮ, istakla je mr Marijana Matović, voditelj promocije.

Kolo srpskih sestara Nadežda Petrović u Čačku obnovilo je svoj rad 2007, pa je 9. oktobra 2013, povodom 110 godina od osnivanja Kola srpskih sestara Srbije i šest godina rada čačanskog ogranka, Upravni odbor, pod rukovodstvom dr Bojane Jakšić, organizovao Svečanu akademiju u Velikoj sali Doma kulture.

PIŠE: Mr Marijana Matović

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

jovanovic
Prethodni članak

Rođen je istoričar, književnik, političar i akademik Slobodan Jovanović

spomenik-pukovniku-milivoju-stojanovicu-brki-lazarevac-2017
Naredni članak

Poginuo je pukovnik Milivoje Stojanović Brka