AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivosti

IKONOPIS (DRUGI DEO)

Među malobrojnim delima iz prve polovine XVI v. svojim visokim umetničkim  kvalitetima posebno se ističe devet ikona velikog deizisnog čina iz manastira Krušedola, nastalog između 1509. i 1512. g. Ikone su rad vrlo darovitog slikara, koji je svoje solidno slikarsko obrazovanje stekao verovatno u Vlaškoj, u oblasti u kojoj su, srećnim sticajem okolnosti, umetnička strujanja bila živa i plodna. On je svoje slikarsko shvatanje odnegovao na živim tradicijama srpske umetnosti, čiji su odsjaji ovde veoma dugo trajali, i na uticajima italo-kritskog ikonopisa.

Od malobrojnih ostvarenja nastalih pre obnove Pećke patrijaršije, a koja su dospela do naših dana, svakako se mogu izdvojiti monumentalne prestone ikone iz Gračanice, koje je naručio tokom druge četvrtine XVI v. poznati gračanički mitropolit Nikanor. Prva je Isus Hristos sa apostolima, na kojoj je naslikan portret mitropolita Nikanora, u klečećem stavu, kako mu anđeo prinosi mitru. Druga ikona, nešto manjih dimenzija, jeste Bogorodica sa prorocima. Autor gračaničkih prestonih ikona, po imenu nepoznat, pripada krugu sposobnih i veštih majstora, čija je sklonost ka dekorativnosti nesumnjiva, ali se odlikuje i osećanjem za kolorit.

Kako je Pećka patrijaršija 1557. g. ponovo oživela, pored drugih umetničkih delatnosti počela se intenzivno razvijati i ikonopisna. U jezgru umetnika, formiranom u sedištu Patrijaršije, delovali su od početka i ikonopisci, koji su obnovljene i novosagrađene crkve opremali ikonostasima i ikonama. U dečanskoj riznici čuva se nekoliko ikona čiji su autori ovi ikonopisci, sa ispoljenom sklonošću da obnove stil XIV v. Iz tog jezgra izrastao je zograf Longin, najznačajnija umetnička ličnost XVI v., koji je kao ikonopisac dostigao najveće domete. Od 1561. g. do kraja XVI v. on je naslikao veći broj ikonostasa i ikona u Dečanima (1572. i kasnije), Peći, Velikoj Hoči (1577), Pivi (1573), Lomnici (1577–1578), Nikoljcu, Crnoj reci (osamdesetih godina XVI v.), ostavivši na nekima svoj potpis tajnom bukvicom. U izuzetno značajne ikone svrstava mu se Sveti kralj Stefan Dečanski, koju je naslikao 1577. g. Pored kralja reprezentativnog izgleda, naslikano je sedamnaest scena iz kraljevog života, i to na osnovu biografije Grigorija Camblaka. Više naslikanih scena odlikuju se realnošću i kompozicionom sigurnošću, kao što je, na primer, Bitka na Velbuždu. Inspirišući se slikarstvom XIV v., Longin je paletom svetlih i živih boja i sigurnim crtežom uspeo da uspostavi individualni stil, koji će uticati na potonji razvoj srpskog ikonopisa. Njegovi, po imenu nepoznati, savremenici, od kojih je jedan autor krsta sa raspećem u Pećkoj patrijaršiji a drugi tvorac monumentalnog dečanskog krsta sa raspećem, čine krug najznačajnijih srpskih ikonopisaca druge polovine XVI v.

Zavidan nivo srpski ikonopis je doživeo sredinom XVII v. Najveće zasluge za njegov procvat imaju Georgije Mitrofanović, zograf Mitrofan, zograf Jovan, Andrija Raičević i slikar Radul. Stekavši obrazovanje u Hilandaru, gde je mogao da se upozna sa radom grčkih ikonopisaca, Georgije Mitrofanović je u srpski ikonopis uneo određene crte italo-kritskog stila, koji je, zahvaljujući svom talentu, vešto transformisao u osoben likovni jezik. Njime je izazvao poštovanje svojih sledbenika, koji su novim vrednostima obogatili Mitrofanovićevo novo shvatanje slike. Svojim ikonama u Hilandaru (1615–1616), Morači (1616–1617), Žitomisliću, Studenici i nekim mestima Bosne i Hercegovine ovaj umetnik je, u trenucima pravog nadahnuća, nadmašio slikare svoga vremena. Njegovo delo će postati oslonac za razvoj jednog tipičnog srpskog stila, čiji će najizrazitiji predstavnik biti zograf Jovan. O ovom izvanrednom umetniku veoma malo se zna. U nauku je, čini se, unelo zabunu jedno tumačenje njegovog potpisa tajnom bukvicom, koju je ostavio na svojoj znamenitoj ikoni Sveti Sava i Sveti Simeon, sa scenama iz njihovog života, koja se nalazi u Morači. Na osnovu tog tumačenja njegovo ime je pročitano kao Kozma. Sve dileme u vezi sa imenom ovog slikara otklonio je Zdravko Kajmaković, koji je ispravno pročitao potpis i otkrio ime možda najboljeg srpskog umetnika XVII v. – zografa Jovana. Radeći gotovo pune četiri i po decenije, ovaj umetnik je ostavio za sobom obiman opus, pogotovo kada se imaju u vidu fresko-dekoracije o kojima je već bilo reči. U Nikoljcu kod Bijelog Polja nalaze se tri njegove ikone: Bogorodica sa prorocima, Isus Hristos sa apostolima i Sveti Jovan Preteča – sa predstavom njegovog žitija, slikane između 1627. i 1630. g. Za vreme boravka u Hilandaru 1631–1632. g. Jovan je naslikao ikone Svete Petke i Svetog Dimitrija. Jedno od njegovih najznačajnijih dela je ikonostas manastira Pive, koji je slikao i duborezbario 1638–1639. g. Dubok trag ovaj umetnik je ostavio u manastiru Morači, gde je, osim nekoliko fresko-ansambala, 1644–1645. g. naslikao već pomenutu ikonu Svetog Save i Svetog Simeona. Poslednje njegovo delo, koje je, izgleda, slikao sa majstorom Radulom 1664–1665. g., jeste ikonostas u Crkvi u Podvrhu kod Bijelog Polja. Po svom briljantnom koloritu i izražajnosti prefinjeno modelovanih i psihološki produbljenih srednjovekovnih majstora, Jovanove ikone se izdvajaju kao izuzetna ostvarenja ne samo srpskog ikonopisa tog  vremena.

Ne može se zanemariti nedovoljno sagledano delo zografa Mitrofana, koji je slikao ikone i ikonostase u ovčarsko-kablarskim manastirima i crkvama oko Čačka između 1602. i 1635. g. Vidno mesto u srpskom ikonopisu druge polovine XVII v. zauzima Andrija Raičević, rodom iz Toca kod Prijepolja. Naslikao je veći broj ikona, od kojih se danas pet nalazi u crkvi-brvnari u Radijevićima kod Nove Varoši, a ostale u Muzeju Srpske pravoslavne crkve, Crkvi u Poblaću kod Priboja, zbirci ikona ikona u crkvi manastira Svete Trojice Pljevaljske i Muzeju stare pravoslavne crkve u Sarajevu.

Veliki ugled kao ikonopisac imao je zograf Radul, čija se slikarska zaostavština ističe znatnim brojem dosta korektnih ikona. U neutvrđeno vreme slikao je Deizis sa apostolima u manastiru Crnoj reci kod Tutina. Zaslužuje pažnju njegova ikona Svetog Nikole sa žitijem iz Podvrha (1664–1665), zatim ikona Svetog Nikole na ikonostasu u Nikoljcu (1677). Autor je ikonostasa u sarajevskoj staroj srpskoj pravoslavnoj crkvi iz 1674. g. Izvesnom atraktivnošću odlikuje se njegova ikona Svetog Luke sa žitijem, koja je slikana u Morači 1672–1673. g. Sa Raičevićem i Radulom, a do izvesne mere i sa zografom pop Danilom iz Hilandara, završava se poslednja epoha u istoriji srpskog ikonopisa, na kraju koje se, sa Velikom seobom Srba 1690. g., gase stvaralački tokovi. Ostaće još da deluje istrajni i anahroni članovi ikonopisačke porodice Rafailovića-Dimitrijevića, koji su do kraja XVIII v. žilavo produžavali da neguju duh Radulovog slikarstva u vlastitoj projekciji tvrdih linearnih oblika i sirovog kolorita. Iako su oni svoju delatnost uglavnom vezali za bokokotorski kraj, njen odsjaj je dopirao do jugozapadnih krajeva Srbije, utičući na čuvanje tradicija i prevaziđenih ikonografskih i stilskih obrazaca.

Radomir Stanić

 

Izvor: Stanić 32002: Radomir Stanić, „Ikonopis”, u: Kulturna riznica Srbije [sastavio i uredio Jovan Janićijević], Beograd: IDEA, 153–155.

 

 

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

Grbsdcrvenazvezda
Prethodni članak

Osnovano je Sportsko društvo „Crvena zvezdaˮ

bokun
Naredni članak

Rođen je psihijatar Petar Bokun