AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivosti

IDENTITET SRPSKE KNJIŽEVNOSTI – OTVORENA PRIČA

[…]

Srpska književnost u postmodernoj istoriji književnosti za koju je Crnjanski najveći pisac dvadesetog veka mora zato biti sagledana sa mnogo više nijansi, što znači sa spremnošću da se prizovu, ostvare, ospore, iskušavaju potencijalnosti primećene na mestima kratkih spojeva u dosadašnjim književnoistorijskim pričama. Takva istorija mora biti što otvorenija za najrazličitija povezivanja pisaca i stilova, za dozivanja koja nisu samo svedočanstvo o trajanju – što je kod Deretića naglašeno – nego i o menjanjima u kojima se ponekada sve rastvara skoro do neprepoznatljivosti. Zbog interpretacije u kojima se stvara nova celina umesto konstruisanja dubinske saglasnosti valja da u prvi plan stave upravo brojne napetosti i nesaglasnosti koje samo pripovedanje može objediniti, bez težnje ka konačnoj pomirenosti. Takvo pisanje istorije ne sme, naravno, biti proizvoljno, ali upravo dobro poznatim interpretativnim pravilima određene granice onoga što se o nečemu može reći ostavljaju tumaču veliku slobodu uočavanja, povezivanja, suprotstavljanja, upoređivanja, nijansiranja, da bi konačno svojom imaginacijom uobličio celinu. Pošto kada se uopšte razume, razume se drugačije – uvek se može reći više. Uz rizik da to nekada ima manje smisla. Ali bez preuzimanja tog rizika istinitiji smisao svakako se ne može dostići.

Nošen duhom vremena koji je otvoren i za sopstvenu negaciju, postmoderni istoričar književnosti koji je izborom da piše istoriju unapred odlučio da očuva svoj predmet iznova ga zasnivajući osvešćenom interpretacijom kroz književnoistorijsko pripovedanje, u taj predmet mora uneti takvu gipkost da u njemu pretraju one crte koje ga čine prepoznatljivim već dva veka, ali da se istovremeno pojave i nove koje te dovode u pitanje ali ih ne poništavaju, koje ih problematizuju, ali koje se i same povlače jer se, kao i one prve, uslovno doživljavaju, stvarajući tim pulsiranjem predstavu o dinamičnom identitetu predmeta koji je prepoznatljiv, ali izmiče konačnom definisanju, zbog čega zahteva uvek novo i sve složenije pripovedanje. Zato ono što su bile protivrečnosti koje su dovodile u pitanje matematički logične konstrukcije književnih istoričara dvadesetog veka, za postmodernu književnu istoriografiju postaju čvorovi u nepravilnoj mreži napetosti oko kojih se uz brojne druge uporednosti i višeslojne razlike izgrađuje priča, neprestanim izvlačenjem u prvi plan i povlačenjem u pozadinu pisaca, dela, stilova, u zavisnosti od perspektiva koje se unutar pripovedanja smenjuju.

Recimo, nije teško zamisliti priču o srpskoj književnosti u kojoj bi Laza Kostić, pisac voljene i tolikom javnom voljenošću pomalo petrifikovane pesme Santa Maria della Salute (1909), bio učinjen življim pesnikom naglašavanjem Spomena na Ruvarca (1865), pesme u kojoj je sveobuhvatnom romantičarskom ironijom sve stavljeno u lebdenje – „omiljen Šlegelov izraz” (R. Zafranski, Romantizam, 44) – i problematizovano temeljno pitanje vaskrsenja, pa onda i sve drugo što je od tog temelja hrišćanske metafizike zavisilo. Nije slučajno upravo tu pesmu Crnjanski smatrao najlepšom pesmom devetnaestog veka, što je i Deretić znao ali nije mogao učiniti važnim za oblik svoje književnoistorijske priče. Različiti pesnički modaliteti prepoznatljivi u Kostićevom stvaranju tokom četiri i po decenije koje Santa Maria della Salute dele od Spomena na Ruvarca – a Među javom i med snom (1863) napisana je još ranije – čine pitanje o njegovom opusu i pesničkom liku, o identitetu najvećeg srpskog romantičara, unutrašnje složenim, veoma uzbudljivim, pojmovno nezaključivim, i samo pripovedno uobličivim. Takav Laza Kostić zahteva drugačiju, unutar same sebe pokretljiviju predstavu o srpskom romantizmu, baš kao što oglašavanje Crnjanskovog stvaralačkog puta od avangardnog modernizma do postmodernizma kao vrednijeg od Andrićeve postojanosti u tradicionalnom modernizmu zahteva da se osim književnosti druge polovine dvadesetog veka vrednosno i književnoistorijski preosmisli i književnost između dva svetska rata, a što priziva i istaknutije Disovo mesto među predratnim pesnicima.

Takođe, ako bi se stilsko načelo periodizacije relativizovalo pripovedanjem koje bi osvetlilo i uporednosti u vremenu onih stvaralačkih načela koja su u Deretićevoj Istoriji… svojom jasnom određenošću savremenike razdvajala, moglo bi se uočiti ne samo da je Santa Maria della Salute napisana dve godine pre modernističke zbirke pesama Utopljene duše (1911), već i da Spomen na Ruvarca dolazi samo jedanaest godina posle klasicističke zbirke pesama Davorje (1854), takođe prožete ironijom, ali sasvim drugačijom od Kostićeve romantičarske ironije: iako i Sterijina ironija poentira nerazrešenost čovekove sudbine, ona to čini kroz polemiku sa antičkim shvatanjima čoveka i brige o sebi, zbog čega se Sterijina vezanost za unutarsvetsko i smrt kao konačni čin razlikuju od Kostićevog poigravanja sa onostranim, premda dele sumnju u transcedenciju, dušu i vaskrsenje. A svega tri godine pre Davorja, Njegošu je iz štampe izašao nešto ranije napisan Lažni car Šćepan Mali (1851). Dakle, manje od decenije i po srpske književnosti (1851–1865) sadrži Lažnog cara Šćepana Malog, Davorje i Spomen na Ruvarca – tri dela koja se međusobno razlikuju u upotrebi ironije kao središnjeg umetničkog postupka, koja su drugačijim načinima izrazila nihilističko iskustvo, ali koja problematizuju tradicionalne, hrišćanske i epske predstave, temeljno destabilizujući „nacionalizam, istoriju, kulturu i čoveka”, te koja su stoga duhu književnosti narednoga veka bliža nego ona dela koja su u opusima njihovih autora tradicionalno isticana kao središnja.

Izvlačenje u prvi plan Lažnog cara Šćepana Malog, Davorja, Spomena na Ruvarca, a bez potiskivanja Gorskog vijenca, Sterijinih komedija, Santa Maria della Salute, moglo bi davanjem važnosti onome što je drugačije, a vredno dovesti do reljefnijeg i nijansiranijeg predstavljanja Njegoševog, Sterijinog i Kostićevog opusa, pa onda i srpske književnosti u celini. Svakako da ima više pisaca čija dela prizivaju pripovedno saglašavanje vrednosti tradicionalno priznatih i onih koje nisu prepoznavane a danas bi mogle biti prijemčivije, ali su Lažni car Šćepan Mali, Davorje i Spomen na Ruvarca važan primer jer su, najpre, ta dela shvatana kao drugorazredna zbog nemogućnosti uvažavanja njihove ironije koja je preokretala tradicionalne vrednosti, a potom zato što svojom istovremenom bliskošću u vremenu a udaljenošću u ishodištima i rezultatima ironije, koju dele kao osnovni postupak, zahtevaju višestruko gipko pripovedno predstavljanje književne prošlosti. Svojom bliskošću određujući jedno vreme koje je u književnoistorijskom pripovedanju razbijano zbog idejnih ili stilskih razlika, ona zahtevaju složeni i višestruki pogled na prošlost, koji mora biti vođen većim brojem kriterijuma, od kojih ni jedan ne sme biti preovlađujući nego se njihovim smenjivanjem moraju istovremeno i uspostavljati i opozivati različite granice, kako bi, prolazeći kroz različite čvorne tačke, perspektivizacijom stvarale složenu predstavu o istoriji, čije unutrašnje interferencije svojom nezaključivošću treba da vode bogaćenju istorijskog smisla, koji nije u konačnoj definiciji nego u priči koja, dok svojim završetkom stvarajući celinu posreduje vrednosti, svojom pripovednom samosvešću održava svest o njihovoj uslovnosti i priziva nova pripovedna uobličavanja.

Vraćanje u prošlost kroz vraćanje višestrukim književnoistorijskim posredovanjima prošlosti, da bi se sa svakim novim književnoistorijskim pripovedanjem razgranavalo sve više rukavaca priče o istoriji srpske književnosti, vodi nezavršivom kruženju tumačenja. Vrtoglavica koju može izazvati pogled na njega ne bi trebalo da obeshrabri istoričare književnosti. Naprotiv, upravo su nove istorije književnosti sa svim svojim neizbežnim ograničenjima neophodne kao potvrda važnosti slabog pripovednog identiteta. Samo neprestanim prevazilaženjem nasleđenih i uspostavljanjem novih istorija srpske književnosti može se stvarati razbokorena predstava o promenljivom postojanju književnih dela u vremenu i stoga sve složenijem identitetu srpske književnosti – prepoznatljivom, pojmovno neuhvatljivom, pripovedno uobličivom: sa svakom novom pričom nešto drugačije uobličenim, da bi bio ponuđen savremenicima i naslednicima da ga u svom razumevanju drugačije shvate i požele da ga iznova ispišu.

Identitet srpske književnosti ostaje, kao i uvek što je bio, čak i onda kada to nije nameravano da bude – otvorena priča.

Nenad Nikolić

 

Izvor: Nikolić 2019: Nenad Nikolić, Identitet srpske književnosti : priča o književnoistorijskoj ideji, Beograd: Srpska književna zadruga – „Partenon”, str. 503–507.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

Stari-sajam
Prethodni članak

Počela je prva sajamska manifestacija na Beogradskom sajmu

50_1000x0
Naredni članak

Rođen je rvač Davor Štefanek