AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivosti

HADŽI PRODAN – JUNAK SA MUČNJA I RUDNIKA

Ustanički vojvoda Hadži Prodan Gligorijević rodio se u Sjenici oko 1760. godine. Njegov otac Gligorije bavio se mutavdžijskim zanatom, odnosno izradom torbi, vreća, zobnica i sličnih predmeta. Tako su Prodana zvali najpre po tom zanatu Mutavdžić, a tek kasnije Gligorijević, po ocu. Prodan je imao četvoricu braće, od kojih su poznati jedino Gavrilo i Mijailo. Njihov otac Gligorije bio je imućan zanatlija i ugledan u svom kraju, kako među Srbima tako i među Turcima. Kada su odrasli, Prodan i njegova braća počeli su da trguju stokom i uvećavaju očev imetak. Gligorijević se oko 1790. godine oženio devojkom Marijom. U jesen 1803. godine otputovao je u Svetu zemlju da se pokloni Hristovom grobu i po povratku je dobio naziv hadžije. Od tada je poznat kao Hadži Prodan.

Prijatelj u nevolji

Kada je 1804. godine Karađorđe digao narod na ustanak, Hadži Prodan je s braćom Gavrilom i Mijailom pošao u Šumadiju da pomogne ustanicima. Saznavši da se Prodan pridružio pobunjenicima, ćehaja (pomoćnik) bosanskog vezira Sulejman Skopljak-paše, idući ka Bosni i prolazeći kroz Sjenicu, naredio je da se Prodanova i Mijailova deca i žene odvedu u ropstvo u Pljevlja, a njihove kuće zapale. Zatočenu porodicu Gligorijević oslobodio je Prodanov prijatelj Mustafa Čavić-beg, Turčin iz Sjenice. Izbavivši ih iz ropstva, Čavić-beg ih je predao Hadži Prodanu i Mijailu, koji su se potom naselili u selu Raščići kod Ivanjice.

Čavić-begu uzvratio čojstvom

Hadži Prodan se junaštvom dokazao u više bojeva, pa ga je zbog hrabrosti 1806. godine Karađorđe postavio za vojvodu Starog Vlaha i dao mu na upravu Dajićku knežinu, oblast u predelu Golije, istočno od reke Moravice. Tokom iste godine ustaničke operacije usmerene su preko Javora i Golije, ka Novoj Varoši i Sjenici, na granicu Beogradskog i Bosanskog pašaluka. Raspored šančeva opisao je Vuk Karadžić: „Iz Užica u Sjenicu, preko Javora mora se preći u Pazar preko Golije. Adži-Prodanov šanac (od Sjenice tri sata) bio je iza Golije oko dva sata na brdu Pogledi; a Pljakov je šanac od Pazara bio na Rudnu.”

U proleće 1809. godine Karađorđeva vojska zauzela je Sjenicu i Novu Varoš. Savremenik tih događaja Đura Milutinović Crnogorac svedočio je: „Iz starovlaškog okruga Hadži-Prodan Gligorijević, knez Maksim Rašković i s njima vojska dođe na grad Sjenicu 18. aprilija, opkoli isti i osvoji ga 26. aprilija. Tu je oko 200 Turaka poginulo, ostali su uzeti na veru i ispraćeni u Tursku; od naši palo je 2-3 čoveka…”

Posle bitke na Suvodolu i zauzimanja Sjenice, među mnogim zarobljenim Turcima našli su se i sin i snaha Čavić-bega. Tada je Hadži Prodan zatražio od Vožda da oslobodi Čavićevu porodicu, pa je starom prijatelju na isti način uzvratio dobrim.

Hadži Prodanova buna

Kao rekacija na obnovljeni turski harač i zulum 1814. godine izbila je buna u Požeškoj nahiji, koja je za neposredan povod imala svađu Srba i Turaka u manastiru Trnava. Na njeno čelo stao je vojvoda Hadži Prodan, tako da je buna i nazvana po njemu. U sukobu u Trnavi učestvovali su i njegov brat Mijailo i trnavski iguman Pajsije. Hadži Prodan je proširio bunu na Gružu i Jagodinsku nahiju. Osim njega, u buni nije učestvovao nijedan vojvoda iz Prvog srpskog ustanka. Vojvoda Miloš Obrenović, umesto da pomogne, okrenuo se veziru Sulejman-paši i obećao da će suzbiti nemire. Ugušio je bunu zajedno sa Asim-begom, rudničkim muselimom, a Hadži Prodan je posle sukoba kod Knića uspeo da pređe Savu i skloni se u Austriju. Iako je vezir obećao Milošu da će poštedeti učesnike bune, nije to ispunio. Više od 300 uglednih ljudi odvedeno je u Beograd, gde su pogubljeni na najsuroviji način, nabijanjem na kolac na Kalemegdanu. Tako svirepo je pogubljen i iguman Pajsije.

Tragovi šančeva na Mučnju

Zbog ustaničke akcije spajanja sa crnogorskom vojskom, 1809. godine Vožd je poslao Antu Simonovića i Raku Levajca da se sa vladikom Petrom I dogovore o zajedničkoj borbi. Do Vasojevića je trebalo da ih doprati Hadži Prodan sa odredom od 700 vojnika. Čitava akcija nije bila dovoljno pripremljena, pa je završena bez uspeha. Godine 1811. komandant fronta od Ibra do Mučnja bio je Antonije Pljakić, a njemu je bio podređen vojvoda Hadži Prodan, koji je na Javoru imao oko 600 svojih vojnika. Tragovi njegovih šančeva na Maliću i Gradini postoje i danas.

Sve do sloma ustanka Hadži Prodan je branio srpsku granicu, ali kada je 1813. godine neprijateljska vojska počela da steže javorsku granicu, on se sa svojim Moravičanima povukao u planinu Mučanj. I posle propasti ustanka, Hadži Prodan je dva meseca pružao otpor Turcima. Sa svojom porodicom zatvorio se u pećinu Šljepaju u Raščićima u blizini svoje vojvodske kuće i malene crkve posvećene arhangelu Mihailu, koju je podigao. Nakon tri dana provedena u pećini, iskoristivši nebudnost straže, pobegao je s porodicom. Ipak, ubrzo je bio primoran da se preda muselimu Latif-agi u Čačku i nastanio se u manastiru Trnava pod planinom Jelicom.

Bekstvo u Hotin

Pošto je Hadži Prodanova buna ugušena, zajedno sa ostalim srpskim emigrantima je iz Austrije otišao u Besarabiju, u Hotin. Porodica mu je ostala u Srbiji. Godine 1821. učestvovao je u grčkom ustanku protiv Turske. Umro je u Hotinu 1826. godine. O buni koja je nazvana po ovom svetlom vojvodi Milan Đ. Milićević je zapisao: „Hadži-Prodanova buna buknula je u nedoba, sasvim iz nenada, bez pritiska prvih vođa u narodu, i bez ikakve spreme; izložila je cele krajeve zverskoj, turskoj osveti, okvasila je kolje mučeničkom srpskom krvlju: ali je, pri svem tom, dala nepobitnih dokaza da je narod još živ i krepak, i da deset godina svojega života i borbe za slobodu nije prošlo bez ploda za narodno vaspitanje Srba. Na prvi odvažan glas, letele su stotine junaka u novu borbu za slobodu otadžbine! Narod je bio živ, narod je bio krepak da poraz pretrpi i da se nada uspehu!”

PIŠE: Marija Delić

Izvor: časopis Istorija, br. 33, Ecoprint d. o. o., Beograd, 2012, str. 28–29.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

djuricic
Prethodni članak

Umro je biohemičar, profesor i akademik Bogdan Đuričić

Beograd_1806
Naredni članak

Oslobođen je Beograd u Prvom srpskom ustanku