AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivostiKuće i zgrade

GARDOŠ – ZEMUNSKA TVRĐAVA

Ostaci Zemunske tvrđave nalaze se na uzvišici iznad starog jezgra Zemuna, na bregu Gardošu (Grad), u neposrednoj blizini Dunava. Ruševine tvrđave predstavljaju najstarije građevinske ostatke u starom jezgru Zemuna i jedinstven su kulturno-istorijski spomenik koji svedoči o strateškom položaju Zemuna, ali i o životu koji se tu odvijao proteklih sedam milenijuma. Tvrđava je u višestrukoj vezi sa Beogradskom tvrđavom, sa kojom je vezuje vreme gradnje, mnogi istorijski događaji, ali i materijal od kojeg je građena jer se smatra da je Zemunska tvrđava izgrađena od kamena donesenog sa Beogradske tvrđave.

Kako navodi Aleksandra Dabižić, postojeći bedemi Zemunske tvrđave potiču s kraja 14. odnosno početka 15. veka. Četvorougaona tvrđava je pravilne, gotovo kvadratne osnove, sa zidovima dužine 32,60, 30,15, 32 i 30,80 metara. Ima po jednu kružnu kulu prosečnog promera od 10 metara na svakoj strani. Tvrđava je orijentisana prema pomoćnim stranama sveta. Zidovi su od lomljenog kamena, obloženi opekom u krečnom malteru. Sačuvani ostaci srednjovekovnog utvrđenja su delovi spoljnih zidova i kula u visini do dva metra i pokazuju citadelu tzv. gotskog tipa. U središtu Zemunske tvrđave je Milenijumska kula, izgrađena 1896. godine, koja sad dominira Gardošem, a u podnožju tvrđave nalazi se Nikolajevska crkva – najstarija crkva u jezgru Zemuna iz 1752. godine, dok je severoistočno od tvrđave – Crkva Svetog Dimitrija – Hariševa crkva podignuta prema projektima Svetozara Ivačkovića iz 1876. godine.

 

Pokolj zbog para cipela

U Prvi krstaški rat, pre vladara zapadnoevropskih država i oblasti, krupne i sitne aristokratije sa odredima angažovanih vitezova, krenule su velike skupine seljaka, fanatizovanih propagandom agitatora pape Urbana II. Pridružilo im se i dosta avanturista i beskrupuloznih pljačkaša, koje je engleski istoričar Edvard Gibon oštro okarakterisao kao „životinje bez razuma i čovečnosti”. Loše naoružani a još slabije opremljeni za „misiju” do Svete zemlje, stiglo ih je, starim rimskim drumom Via orientalis, oko 15.000, predvođenih pustolovom Valterom bez Imanja u Zemun, krajem proleća 1096. Da ne gube vreme, iznajmljenim čamcima i splavovima prešli su u vizantijski Beograd, ostavivši 16 pripadnika da nabave neophodne potrepštine. Međutim, oni su pokušavali da opljačkaju trgovine i nakon zadevanja kavgi po krčmama, dobili dobre batine, skinuti do gola i takvi poslati preko reke.  (Izvesno je da je zato hroničar ovog pohoda Albert Ahenski nazvao Zemun po starom franačkom toponimu Mallevila – „Zlo mesto”.)

Za ovo poniženje čuo je i harizmatični propovednik Petar Pustinjak iz Amijena, pre nego što je brodovima došao pred Zemun sa oko 20.000 ratobornih pristalica, nekoliko dana kasnije, već 20. juna. Videvši krstaške odore kako vise sa bedema poput strašila, samo je tražio povod za sukob i našao ga u cenjkanju oko kupovine jednog para cipela. Krstaši su na prepad zauzeli Gard-grad, čija iznenađena posada nije očekivala bitku sa „braćom po Hristu”, pa ih je, po nekim podacima, stradalo oko 3.000, a u tesnim ulicama naselja nije bilo spasa ni za blizu 5.000 meštana, čak žena, dece i druge nejači.

 

Milenijumska kula Sibinjanin Janka

Krajem 19. veka, 1896. godine, Ugarska je u istočnom delu Dvojne monarhije obeležavala nacionalni jubilej – hiljadugodišnjicu dolaska u Panonsku niziju i milenijum svoje državnosti raznim manifestacijama, izložbama, pa i građevinskim poduhvatima. Tako je u središtu već opustošene Zemunske tvrđave, čiji je materijal decenijama korišćen za zidanje profanih zgrada, sagrađen Milenijumski spomenik u vidu kule-vidikovca, s državnim obeležjima – grbom i orlom raširenih krila na vrhu, okrenutog ka Balkanu, naznačujući teritorijalne pretenzije Ugarske.

Kula je visoka 36 metara, koncipirana je u eklektičnom duhu, a mešavinom istorijskih stilova u kojima dominira romanika. Tada je uređen i mali park oko kule i unutar tvrđave, koi je do 1914. godine bio šetalište s kojeg se pruža pogled na Donji grad i Veliko ratno ostrvo. Iste godine, na početku Prvog svetskog rata, Milenijumski spomenik je oštećen, a sredinom tridesetih godina prošlog veka obnovljen. Naziv Milenijumska kula nikada nije bio prihvaćen među lokalnim stanovništvom, već su je prozvali po znamenitom vojskovođi Janošu Hunjadiju (Sibinjanin Janku), koji je tu preminuo 11. avgusta 440 godina ranije, nakon uspešne odbrane Beograda.

 

Tvrđava danas

Atraktivnost lokacije na uzvišici iznad starog jezgra Zemuna i pozicija u neposrednom slivu Dunava, kako navodi Aleksandra Dabižić, preporučuju ovu tvrđavu kao jedinstven kulturno-istorijski spomenik, javno dobro i resusr koji je neophodno obnoviti i prezentovati. Tvrđava je proglašena spomenikom kulture 1948. godine. Međutim, nije dovoljno uređena. Njene arhitektonsko-urbanističke i kulturno-istorijske vrednosti su neiskorišćene.

 

Izvor: Vuković i dr. 2017: Valentina Vuković, Srđan Ercegan, Vladimir Pihler i Miško Lazović, Tvrđave na Dunavu, Novi Sad – Beograd: „Prometej” – Prirodno-matematički fakultet – Radio-televizija Srbije, str.65–69.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

Mirko_Đorđević
Prethodni članak

Umro je književnik, prevodilac i publicista Mirko Đorđević

450305_rasa-popov-foto-zoran-loncarevic_orig
Naredni članak

Umro je književnik i novinar Radivoj Raša Popov