AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivostiKuće i zgrade

FRUŠKOGORSKA SVETILA

Sakralna umetnost fruškogorskog manastira brižno je čuvala nepovredivost duhovnog života srpskog naroda u živopisnim predelima onovremenog ugarskog Srema, gde su doseljeni Srbi još od XV stoleća osigurali svoja staništa i gde su postali etnička većina. A manastiri su se priljubili uz šumovite obronke Fruške gore, koja je tada postala utočište, često prebeglih, monaha sa Balkana – iz Turske – i mesto dobro za razvoj presađene pravoslavne kulture matičnih srpskih zemalja.

U pozadini feudalnih dacija i složenih vojnoodbrambenih sporazuma ugarskih vladara i srpskih despota oko pojedinih tvrđava i beskrajnih pustara širom Ugarske, pristizale su veće grupe srpskog seoskog življa, vojnika, težaka, ali i duhovnika drevnih zadužbina. Mnogoljudno prisustvo Srba u ovoj zemlji, uz povlastice ugarske kraljevske kuće, imalo je dalekosežne, čak sudbonosne demografske i kulturne posledice. Izuzetno povoljne za Srbe u Ugarskoj.

Pokrenuvši na sever deo nacije, najistaknutiji feudalni gospodari i ktitori plemenitog duhovnog lika brižno su se starali da se na novim prostorima s odanošću neguje nepresahla vera svetosavskog pravoslavlja, a time i nacionalna ideologija. U osloncu na tradiciju bila su objedinjena verska i etnička osećanja Srba i u ovim podunavskim predelima. Dela prepisivača, neimara, duborezbara, zografa, kujundžija i ostalih darovitih majstora, izrađena u ovom kraju ili doneta sa strane, samo su produbljivala takva osećanja. Tako je bilo na posedima poslednjih srpskih despota – Jakšića – u Banatu, a još izrazitije u Sremu, gde se obrela znamenita porodica Brankovića, potonjih sremskih svetitelja.

Despoti Brankovići su svakim svojim javnim činom iskazivali duboku odanost svetosavskoj tradiciji, gradeći na njoj smisao narodnog opstanka u teškim vremenima i nadahnjujući se tom tradicijom za svoja politička i duhovna pregnuća. U ktitorskom nadahnuću gospodstvenog feudalnog ponašanja oni su gradili zadužbine, a njihov primer revnosno su prihvatali ostali ktitori, isprva oni iz najbliže okoline, a docnije i ostali priložnici i darodavci.

Fruškogorski manastiri su, po geografskom položaju i hronološkom sledu nastajanja, najbliži spomenicima srpske despotovine, pa se otuda i isticalo da su graditeljski i umetnički najčvršće povezani sa njima. Ipak, treba uočiti da nisu nastali kao njihove umanjene kopije. Ali, u isto vreme, u Sremu se tada nije mogao izgraditi originalan arhitektonski oblik crkvene građevine, niti osobeni slikarski stil. Ovi manastiri bili su u prilici da prihvate uticaje s raznih strana Balkana, ali i iz Vlaške, pa čak i sa Svete Gore i italokritskog područja, a time, svakako i najpre, uticaje moravske Srbije. Ova, najbliža srodnost ogleda se u trolisnom obliku osnove crkava, ali samo kod jedne grupe manastira, jer su drugi, pravougaonih pevničkih prostora, nastali po uzoru na staru rašku graditeljsku tradiciju.

*

Smena ugarskog i turskog gospodarstva u Sremu, godine 1521, nije prošla bez snažnih potresa koji su se stradalno odrazili na manastire i crkveni život. Za neko vreme „opuste divna zemlja despotova, Srem”, a potom nastade turski vakat. U Sremu, gde su fruškogorska manastirska bratstva pamtila ktitore-despote, tada već svetitelje, nije bilo lako ni prihvatiti ni podneti nastale administrativno-političke nevolje. Na sreću, prilike su se poboljšale kada se osmanlijska vlast učvrstila u Ugarskoj. Osnivanjem Budimskog ejalata i dvadeset pet sandžaka na tlu srednjovekovne Ugarske, uspostavljen je i Sremski sandžak sa sedištem u Mitrovici. U drugoj polovini XVI stoleća osmanlijska vlast je prema pravoslavnima u ovim oblastima iskazivala čak pokroviteljsku predusretljivost. Takav odnos nije poticao samo iz šerijatskog prava, već i iz sasvim praktičnih političkih razloga. Na taj način su se tokom XVI i XVII stoleća na celom Podunavlju stekli povoljni uslovi za gradnju, dogradnju i obnovu manastira i parohijskih crkava, za dolazak živopisaca i ikonopisaca, kao i za izradu i nabavku sakralnih predmeta umetničkih svojstava i izrade.

*

Seoba je, u jesen 1690, protutnjala pokraj Dunava i fruškogorskih manastira, koji su se našli postrance od glavnih zbivanja i čelnih ljudi. Istina, postoji podatak da se u Krušedolu patrijarh Arsenije III poklonio moštima svetih Brankovića, ne zadržavajući se duže u manastiru.

Sa narodom koji je pošao u seobu – varoškim i seoskim življem, episkopima, duhovnicima, zografima i prepisivačima – patrijarh je te 1690. godine otišao daleko od Srema i naselio veći deo svoje pastve u budimskom Tabanu, Sentandreji, Pomazu, Kalazu, Ostrogonu, Komoranu i ostalim varošima i selima. Tih poslednjih godina XVII stoleća činilo se da se u Sremu ništa značajnije ne dešava. Ali prilike su se ubrzo izmenile. Tako su u „gornjoj zemlji” patrijarh i njegovi najbliži poslušnici morali znati da je najsnažniji nacionalni i duhovni stožer Srba u Habzburškoj monarhiji baš u Sremu i njegovim manastirima. Počela je nova kulturna povesnica ovih zadužbina, a prve stranice te povesnice ispunjene su krupnim i sudbonosnim zbivanjima.

Prvi deo crkvenog ustrojstva obavljen je već 1695. kad je car Leopold I odobrio organizaciju srpskih pravoslavnih eparhija. Temelji buduće mitropolije bili su položeni. Posle obimnih crkvenih ali i diplomatsko-političkih poslova koje je patrijarh Arsenije III obavio, pred smrt je stigao i u kanonsku vizitaciju manastira Krušedola, gde je na Spasovdan 1705. posvetio Sofronija Podgoričanina za episkopa „i time učinio kraj unijatskim vladikama u Sremu i Slavoniji”. Tada je svoje antiminse osvetio i predao Krušedolu i ostalim sremskim manastirima, ali i parohijskim crkvama, a darovao im je i svoje male portrete izrađene u Beču, tehnikom bakroreza. Po tome je Srem zapamtio patrijarha za života, a Krušedol ga je prihvatio posle smrti, 1708, kad je sahranjen u crkvenim temeljima, u kripti, na zapadnoj strani priprate.

Na prvom izbornom narodno-crkvenom saboru, održanom u Krušedolu 1708. godine, doneta je odluka da se mitropolija nazove krušedolska. Time je despotskom manastiru dat veliki značaj, koji on neće izgubiti ni posle 1713, kada je u Sremske Karlovce preneto njeno sedište, a mitropolija nazvana karlovačka.

Prva etapa razvoja umetničkog i duhovnog života u fruškogorskim manastirima, u XVIII stoleću, trajala je od prve, Velike, seobe do Druge i dolaska pećkog patrijarha Arsenija IV Jovanovića. U tom, još uvek burnom a 1716. i ratnom vremenu, kad su posle bitke na Vezircu kod Petrovaradina postradali od Turaka Krušedol, Vrdnik i Velika Remeta, bilo je malo uslova za umetničku i kulturnu aktivnost. Od važnih administrativno-katastarskih poslova koje su obavile državne vlasti, valja pomenuti prvo premeravanje i utvrđivanje manastirskih poseda, obavljeno 1702. godine. Ubrzo posle toga manastiri su dobili privilegije od cara Leopolda I.

*

Posle Druge seobe Srba (1739) u Karlovačkoj mitropoliji zavladala je nova kulturna i crkveno-umetnička klima. Počeo je preporod srpske crkvene umetnosti, koji se u fruškogorskim manastirima vidno ispoljio u spoljašnjem izgledu, kao i u unutrašnjem sakralnom sadržaju.

Idejni i estetski smisao umetničkih tokova mogla je da odredi samo srpska intelektualna elita. To je bila crkvena hijerarhija – Karlovačka mitropolija. A prvi primeri stilskih promena postignuti su zalaganjem patrijarha Arsenija IV Jovanovića, ali i njegovih odanih i trudoljubivih saradnika: Dionisija Novakovića, Pavla Nenadovića i Jovana Đorđevića. Već su Stematografija i bakrorezi, koje su u Beču izrađivali Žefarović i Mesmer po patrijarhovom nalogu, najavili novi umetnički smer. Taj smer će ubrzo dobiti smisao definitivnog opredeljenja za umetnost baroka.

Krajem XVIII stoleća završena je barokno-rokajna epoha u fruškogorskim manastirima. Iako je stilska obnova bila sveobuhvatna, u njima su se ipak održali i sačuvali njihovi prvobitni poznosrednjovekovni oblici, mada potisnuti u drugi plan.

Srpsku kulturu XVIII stoleća na najbolji način odražava impozantna građevinska i umetnička aktivnost. Lako se može utvrditi da se u fruškogorskim manastirima, u kojima je na najuverljiviji način ispoljena srpska crkvena kultura stoleća prosvećenosti, iz godine u godinu gradilo i ukrašavalo. Podignuta su ili obnovljena monumentalna zdanja hramova, kao i konaka, u kojima su potom radili najbolji srpski slikari: Teodor Bačević, Vasa Ostojić, Janko Halkozović, Jakov Orfelin, Teodor Kračun, ali i vrsni duborezbari, koji su izradili nove oltarske pregrade, pevnice, celivaonice. Fruška gora je tada bila velika umetnička radionica.

Dinko Davidov

 

Izvor: Davidov 2011: Dinko Davidov, „Fruškogorska svetila”, u: Parusija, Beograd: Srpska književna zadruga, 195–207.

 

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

CelicStojan_F-788-3
Prethodni članak

Umro je slikar, profesor i akademik Stojan Ćelić

varoska
Naredni članak

Otvorena je Prva varoška bolnica u Beogradu