Da se ne zaboraviZanimljivosti

DUBROVNIK – ČIJI JE?

U ovom tekstu nećemo govoriti o sadašnjim državnim granicama, ali hoćemo o tome kojim jezikom se govorilo i govori u Dubrovniku. Živimo u vremenu u kom su naučne istine diskutabilne. Živimo u vremenu kada se istorija kroji prema „jačemˮ, tačnije prema onome ko je spreman da više tuđeg uzme.

Ne može se govoriti o jeziku u Dubrovniku, a ne osloniti se na Milana Rešetara (1860–1942), Srbina katolika poreklom iz Dubrovnika. On se veoma iscrpno bavio ovom temom i važi za najboljeg poznavaoca jezičkih prilika u Dubrovniku. Slovensko stanovništvo, naseljeno na teritoriji Dubrovnika, tadašnjeg romanskog tla, romanski jezik zamenilo je našim jezikom u XV veku, kako Rešetar kaže. Posrbljavanje Dubrovnika odvijalo se postepeno naseljavanjem stanovništva iz istočnohercegovačke okoline. Ono što je Dubrovnik, i Srbe u njemu, odvajalo od drugih srpskih teritorija jesu granice i katolička vera. „A kada se romanski grad nešto priseljavanjem Srba sa strane, a nešto posrbljavanjem domorodaca malo, pomalo, barem u pogledu jezika, pretvori u srpski grad, Dubrovčani opet sačuvaše svoju individualnost, govorahu srpski, ali se ne osjećahu Srbima, jer njima srpsko bijaše u prvom redu ono što pripada srpskoj državi, dok Dubrovnik nikad ne bijaše u njenim granicama.ˮ (M. Rešetar) Pored pitanja granica i individualnosti, po kojoj je Dubrovnik vazda poznat, razlikovali su se i po veri. Oni su nastavili rimsko, katoličko nasleđe, dok se država Nemanjića okrenula Vizantiji i pravoslavnoj veri. Dalji razvoj Srba katolika nam je poznat.

M. Rešetar napravio je bitnu razliku između jezika poezije i jezika proze i govora u Dubrovniku. Neki naučnici, poput Vatroslava Jagića, Tome Maretića, Avgusta Leskina, pokušavali su da dokažu da je Dubrovnik čakavski, a ne štokavski, na osnovu poezije XVI veka sa područja Dubrovnika. Pomenuti naučnici su u stihovima pesnika tražili čakavizme i na osnovu toga dubrovački govor smatrali čakavskim. Međutim, Rešetarova istraživanja pokazala su otkuda čakavizmi u dubrovačkoj poeziji. Pesnici su se ugledali na dalmatinske pisce koji su pisali čakavskim narečjem i oponašili ih, tako da je čakavica bila samo pesnički manir. Jezik u prozi, čak i istih autora koji su pisali i poeziju, bio je štokavsko-jekavski, a ne čakavsko-ikavski. Rasprava se naročito rasplamsala kada su otkrivena dva ćirilska štokavsko-jekavska prozna spomenika: Dubrovački zbornik i Lajpciški lekcionar. Smatralo se da se ćirilica u Dubrovniku koristila samo pri komunikaciji sa Srbijom, međutim, ovi spomenici nisu pisani za to. Jagić je dosledno ostao pri svom mišljenju kako je Dubrovnik čakavski, potpuno ignorišući činjenicu da je na poslednjoj strani Zbornika napisano: „U Dubrovniku bi ispisano ovaj libroˮ, a na strani 89b želi se sreća „ovomuj našemu gradu Dubrovnikuˮ. Dakle, Zbornik je pisao stanovnik Dubrovnika.
Za Rešetara je prava slika dubrovačkog jezika onaj jezik koji se nalazi u proznim delima, a ne u poeziji, jer pesnici su pisali onako kako nisu govorili.

Rešetar je štokavski, što se tiče Dubrovnika štokavsko-jekavski, smatrao i nazivao srpskim. Kanije, vodeći se tadašnjim idejama, kao i idejama svog tasta V. Jagića, počeo je govoriti o srpskom i hrvatskom jedinstvu. Međutim, u svojoj pristupnoj akademskoj besedi za redovnog člana SANU 16. februara 1940. godine, pod nazivom Nastariji dubrovački govor, Rešetar iznosi svoj ključni i konačni stav po pitanju dubrovačkog govora. Nije bio u mogućnosti da je pročita, pa ju je pročitao Aleksandar Belić. Najvažniji deo besede jeste u poslednjem pasusu i on glasi ovako: „Iz te objektivne konstatacijeˮ (odnosi se na to da se u Dubrovniku nikad nije govorilo čakavski) „ja sada ne izvodim nikakvih daljih zaključaka, jer su meni Srbi i Hrvati jedan narod pod dva imena, pa ja zato neću nikako reći da se u Dubrovniku nije govorilo hrvatski nego srpski, ali komu su Srbi i Hrvati dva naroda, taj će morati priznati da je Dubrovnik po jeziku uvijek bio srpski.ˮ

29341663_833124626879962_107978720_n

Ovaj poslednji pasus je 1952. godine kada je njegova beseda objavljena u Glasu Srpske akademije nauka i umetnosti izostavljen. Ne zna se od koga i kako. Ono što se zna jeste da se na poleđini Rešetarovog rukopisa pristupne besede na samom dnu nalazi tekst ispisan drugačijim rukopisom: „Ja ne idem dalje od tog naučnog rezultata, a neću nikako da ulazim u, na žalost, obnovljeni spor o srpstvu i hrvatstvu Dubrovnika, jer su meni Srbi i Hrvati jedan narod pod dva imena, pa mi je zato Dubrovnik i srpski i hrvatski. Ali ko dijeli srpsko od hrvatskog mora priznati da je Dubrovnik po jeziku uvijek bio srpski.ˮ

29345741_833124633546628_1397987741_n

A kasnije je dopisano: „Ovo je napisao dr. Aleksandar Belić, ali ni njegov ni Rešetarov zaključak ne nalaze se u otštampanom tekstu ove rasprave.ˮ

To se može uzeti kao početak kasnijeg odnosa Srba i Hrvata prema Dubrovniku. Deceniju, dve nakon Drugog svetskog rata se Dubrovnik sa svojom istorijom, kulturom, književnošću i jezikom sve više udaljava od srpskog i Srbije. Ne samo da ga Hrvati prisvajaju, već ga Srbi odbijaju. U Hrvatskoj se dubrovačka književnost izučava kao hrvatska, dok se u Srbiji polako izbacuje iz korpusa srpske književnosti. Delo Pregled srpske književnosti Pavla Popovića podeljeno je na staru, narodnu i dubrovačku književnost. Zatim je P. Popović 1913. godine u predgovoru drugom izdanju naglasio da se „dubrovačka književnost može nazvati srpskom bar onako isto kao i hrvatskomˮ. To je bila žrtva za jugoslovenstvo. Milo Lompar je povodom ovoga izjavio: „Ovo je važan momenat, jer on pokazuje kako u srpskoj javnoj svesti otpočinje proces potiskivanja ličnog srpskog stanovišta u korist opšteg jugoslovenskog stanovišta uprkos brojnim ličnim nedoumicama u vezi sa istorijskim kretanjem.ˮ

Danas se na Filološkom fakultetu u Beogradu književnost Dubrovnika na Katedri za srpsku književnost sa južnoslovenskim književnostima izučava pod nazivom Poetika književnosti renesanse i baroka Istorija književnosti renesanse i baroka. Na Filozofskom fakultetu u Zagrebu ista ova književnost proučava se pod nazivom Starija hrvatska književnost, a koliko joj pažnje posvećuju u svojoj kulturi svedoče nam ove fotografije iz Dubrovnika:

Spomenik Marinu Držiću

Spomenik Marinu Držiću

Spomenik Ivanu Gunduliću otkriven 1893. godine, za čije podizanje je stizao prilog iz Beograda, o čemu su pisale Novine srpske 19. septembra 1892. godine

Spomenik Ivanu Gunduliću otkriven 1893. godine, a za njegovo podizanje je stizao prilog iz Beograda, o čemu su pisale Novine srpske 19. septembra 1892. godine

Novčanica od 50 kuna

Novčanica od 50 kuna

Jedna od ulica u Dubrovniku nosi naziv po Dinku Zlatariću

Jedna od ulica u Dubrovniku nosi naziv po Dinku Zlatariću

PIŠE: Anka Stojanović, Filološki fakultet Univerziteta u Beogradu

LITERATURA: Jelica Stojanović, Put srpskog jezika i pisma, Srpska književna zadruga, Beograd, 2016.

29852639_10211235582712973_473474949_n

 

 

 

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

.........
Prethodni članak

U POČETKU BEŠE REČ

knez pavle1
Naredni članak

DIPLOMATIJA KNEZA PAVLA KARAĐORĐEVIĆA