Da se ne zaboraviZanimljivostiLjudi

ĐORĐE STANOJEVIĆ – ČOVEK KOJI JE OSVETLIO SRBIJU

Rođen je u Negotinu davne 1858. godine u Kneževini Srbiji. Još kao dečak je pokazao veliko interesovanje i osećaj za fizičko-prirodne pojave. Već sa šesnaest godina, nakon završenog nižeg školovanja u rodnom gradu, odlazi za Beograd i upisuje se u Prvu beogradsku gimnaziju. Tu je pripadao grupi budućih velikih profesora i naučnika, za koje je prof. Kosta Vujić rekao da će Gimnazija biti zapamćena ne po profesorima, već po njihovim đacima. Nakon uspešno svršenih studija na Velikoj školi, na prirodno-matematičkom odseku, sa užom stručnom oblašću astrofizike i fizike Sunca, biva zadržan od strane prof. Koste Alkovića za asistenta. Od tada, za Đorđa Stanojevića samo je nebo bilo granica. Već 1883. položio je profesorski ispit i počeo da predaje na Velikoj školi. Odmah zatim dobija trogodišnju stipendiju za usavršavanje u inostranstvu. Naredne godine Stanojević provodi po poznatim astronomskim opservatorijama i univerzitetima: Berlinu, Hamburgu, Griniču, Kembridžu, Pulkovu u Rusiji, Parizu. U Francuskoj boravi kod prof. Žila Žansena, koji mu je usadio ljubav prema fotografiji i predložio srpskoj vladi da ovog pošalju u Sibir, u Jaroslavsku guberniju, da snimi totalno pomračenje Sunca. To Stanojević i čini, avgusta 1887.

Po povratku u Srbiju izabran je za profesora fizike i mehanike na Vojnoj akademiji, gde je u svojoj pristupnoj besedi, ističući značaj artiljerije, rekao: „Zar bi Murat i njegovi poslednici zgazili kopitom onakve čovečanske ideje naše hrišćanske crkve da su našli preda se na dobro izvežbanu artiljeriju?ˮ

Borba za osvetljenje Beograda

U beogradskoj javnosti, među ondašnjim svetom, preovladavalo je shvatanje kako je gasno osvetljenje (ulični fenjeri bi bili punjeni gasom, pa bi ovaj svetleo dok je gasa u njemu) najbolje. Stanojević, znajući prednosti električne energije, i prethodno upoznat sa radom i otkrićima Nikole Tesle, pokreće veliku kampanju za prihvatanje ideje o električnoj energiji. To je rezultiralo izgradnjom prve električne centrale na uglu Skenderbegove i Dobračine ulice na Dorćolu 1892.

Tesla i Stanojević

Nikola Tesla je boravio u Beogradu od 1. do 3. juna 1892. godine gde je održao čuveni govor studentima i upozorio ih da, ma gde se nalazili u svetu, čuvaju svoje srpstvo kao što ga je i on sačuvao u Americi. Tesla i Stanojević su se dogovorili oko izdavanja knjige o Teslinom radu. Stanojević već 1894. izdaje knjigu Nikola Tesla i njegova otkrića, kada je prikupio sve o dotadašnjem Teslinom doprinosu nauci. Profesor Stanojević je među prvima u svetu uvideo značaj Teslinog dela. Danas, kada je opšta pomama za Teslinim delom, likom i tajnama na vrhuncu širom sveta, možemo reći da prof. Stanojević spada u prve Tesline zaljubljenike.

Dalja borba za električnu energiju                             

Upravo po Teslinim principima, četiri godine nakon izgradnje hidroelektrane na Nijagari, na reci Đetinji je 1900. izgrađena hidroelektrana, koja je „hranilaˮ strujom užičku tkačku radionicu i gradsko osvetljenje. Od tada, Stanojević postaje nezaobilazna ličnost u elektrifikaciji više gradova u Srbiji. Ispitivao je vodne potencijale širom Srbije. Učestvovao je u projektovanju i izgradnji hidroelektrane Gamzigrad na Crnom Timoku, kao i one na Sokobanji, Svete Petke u Nišu na Nišavi, Velikom Gradištu na Peku, Ivanjici na Moravici, Vlasotincu na Vlasini. Čak je razmišljao i o Đerdapu, više od pola veka pre izgradnje sistema hidroelektrana na tom delu Dunava.

Prvi je u Srbiji pokrenuo ideju o električnom hlađenju u cilju zaštite mesa prilikom izvoza. Tako je Srbija bila jedan od osnivača Međunarodnog udruženja za hlađenje sa sedištem u Parizu.

Ostala dostignuća

Već 1899. Stanojević u Srbiju donosi rendgen aparat, uz pomoć Milana Jovanovića Batuta. Instalirao je prvu radiotelegrafsku stanicu po Teslinom sistemu. Jedan je od prvih pisao udžbenike iz fizike. Dužnost dekana Filozofskog fakulteta obavljao je od 1909. do 1913. Odmah zatim postavljen je za rektora Univerziteta, gde je ostao do kraja života. Svu nepokretnu imovinu u Negotinu ostavio je Negotinskoj gimnaziji. Dosta je fotografisao. U Istorijskom muzeju Srbije, gde je trenutno postavljena izložba o delu Đorđa Stanojevića, sačuvane su brojne njegove fotografije predela Srbije, manastira i hidroelektrana. Bavio se i unapređenjem života srpskog seljaka, te je pokrenuo projekat o gradnji tipiziranih seljačkih kuća. Bio je član Međunarodnog komiteta za esperanto. Objavio je brojne radove: Zvezdano nebo nezavisne Srbije, Nikola Tesla i njegova otkrića, Šetnja po oblacima, Iz nauke o svetlosti, Vasionska energija i moderna fizika, Apsolutno merenje, Etar i elektricitet u modernoj fizici, Centralne sile u prirodi, Eksperimentalna fizika, Netačno praznovanje Vaskrsa u pravoslavnoj crkvi i reforma kalendara, Aeroplan i prirodne nepogode.

Povrh svega, bio je srećan muž i otac. Imao je tri ćerke i sina, a rodila mu ih je Stana, unuka Anta Bogićevića, srpskog vojvode iz Prvog srpskog ustanka.

Umro je u decembrz 1921. u Parizu, na službenom putu. Sahranjen je na Novom groblju u Beogradu.

Podignut mu je spomenik u Beogradu, u Masarikovoj ulici, trg u Negotinu nosi njegovo ime, a još se u njegovu čast pojedincima, privrednim društvima i organizacijama za izuzetan doprinos u razvoju elektroprivrede Srbije dodeljuje Povelja Đorđe Stanojević.

PIŠE: Dimitrije Milošević, Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

Jovanjanicijevic (1)
Prethodni članak

Umro je glumac Jovan Janićijević Burduš

Naredni članak

Rođen je dirigent i profesor Jovan Šajnović