AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivosti

Beogradski Jermeni u srednjem veku

Dve plovne reke, Sava i Dunav, koje Beograd okružuju sa tri strane, otvaraju mu prirodni put na zapad – ka lukama Jadranskog mora, na istok – u Crno more, na sever – u sredinu Nemačke.

Odmah po turskom osvajanju Beograda, sultan Sulejman II naređuje da se sedište Smederevskog sandžakata prenese iz Smedereva u Beograd, koji ubrzo od pograničnog utvrđenja prerasta u značajno trgovačko sedište i glavno vojno uporište.

Tomas Arturs

Jermenski trgovac u Osmanskom carstvu (bakrorez, 1648), Tomas Artus d’Embri

Posle pada pod tursku vlast, Beograd iz osnova menja etničku strukturu – srpsko stanovništvo, koje je pre pada Beograda bilo najbrojnije, gotovo je potpuno raseljeno, a mesto njega javlja se muslimansko ’tursko’, raznih rasa i jezika, i iz svih krajeva Osmanske imperije. Pored muslimanskog stanovništva, prvi put u Beogradu se pojavljuju druge etničke grupe – Grci, Jevereji, Jermeni i Cigani. Tako Beograd i svojim stanovništvom postaje spona između Istoka i Zapada.

Edward Brown, Brief_account_of_some_travels_in_Hungaria,_Servia,_Bulgaria,_Macedonia,_Thessaly,_Austria,_Styria,_Carinthia,_and_Friuli

Edward Brown M. D., A Breif Account of Some Travels in Hungaria, Servia, Bulgaria, Macedonia, Thessaly, Austria, Styria, Carinthia and Friuli (London, 1673)

Prema zapisima hroničara, tokom obnove ranijim turskim opsadama dosta razrušenog Beograda, među prvima i u najvećem broju pristižu muslimani iz Bosne, a potom i „na hiljade ljudi iz drugih mestaˮ, među kojima su najbrojniji vešti trgovci Dubrovčani, nazivani Latinima, zatim Turci, Grci, Jevreji, Cincari, Jermeni, Mađari i Cigani, koji su sačinjavali stalno stanovništvo. U Beograd stižu, sa svojom robom, i Arabljani i Persijanci, ljudi svih boja i jezika muslimanskog Istoka. Zahvaljujući izuzetnom geografskom položaju, kao i prirodnom bogatstvu i sirovinama, Srbija predstavlja plodno tlo za trgovinske poslove i sticanje kapitala.

U gradovima, naročito Beogradu, kao prestonici države i sedištu najviših državnih ustanova, trgovinski poslovi se najbrže i najbolje obavljaju, te ubrzo počinje da se formira građanski stalež, koji čine zanatlije i trgovci.

Jermeni svakako dolaze u Beograd sa turskom vojskom 1521. godine, ako ne i ranije. Nije tačno poznato kada se i kako prvi Jermeni doseljavaju u srpsku prestonicu, ali po svemu sudeći, pojavljuju se u prvim decenijama XV veka, kada zajedno sa drugim „trgovačkim nacijamaˮ verovatno stižu sa Istoka, mada pojedini istraživači smatraju da pre Turaka u Beogradu nije bilo Jermena.

Jeremni ubrzo postaju važan ekonomski faktor u Beogradu, a Evlija Čelebi u najdetaljnijem opisu Beograda XVII veku (1660) pominje jednu jermensku mahalu i posebnu jermensku crkvu, pored osam hrišćanskih – grčkih, bugarskih, kao i jednu jevrejsku bogomolju.

Englez Edvard Braun (Edward Brown 1644 – 1708), jedan od prih putnika po Srbiji koji je 1660. godine posetio Beograd i njegovu tvrđavu, opisavši burne godine od 1668. do 1717. godine, 1669. spominje i jermensku crkvicu, a na njega poseban utisak ostavlja gostoljubivost jedne jermenske porodice: „Pored Jevreja, kao posebna etnička grupa javljaju se Jermeni. Pre Turaka njih u Beogradu nije bilo. I njih je prvi od putopisaca zapazio Gerlah i za njih zabeležio da su marljivi i da trguju svačim. Stoleće kasnije oni su već znatan faktor na beogradskoj čaršiji i imaju svoju crkvu. Oni su tada ugledni trgovci i vrlo imućni.ˮ Braun koji je, za vreme svog boravka u Beogradu, odseo u kući jednog Jermenina, koji ga je vodio kod svojih prijatelja, primetio je kako su poizgrađivali lepe kuće. U jednoj od ovih video je česmu, lepo kupatilo i peći. „Tu smo bili dobro počašćeni kafom, šerbetom i izvrsnim vinom, kakvo daje susedna zemljaˮ, mislio je na Srbiju. Za Jermene je zabeležio da su u trgovanju „jeftinijiˮ nego Jevreji ili Grci. Po Kikleu oni su se bavili naročito trgovinom, ali i zanatima. Kasnije su se istakli kao bankari i juveliri. Kao trgovci su bili odlični u prodaji najraznovrsnijih artikala, pa i onih koji nemaju nikakve veze sa njihovom domovinom. „Jermenska malaˮ nalazila se između katoličke i pravoslavne.

Jermeni su tada, kao i ranije, činili posebnu, umnogome odvojenu etničku grupu. Sem jezikom i pismom oni su se razlikovali i verom. Iako su bili hrišćani, činili su odvojenu crkvu. Bili su najbliže monofitizma, a u crkvi su zadržali svoj jezik i svoj obred. Za vreme Turaka kao da su bili bliže pravoslavnim, nego katolicima. Jermeni su imali u Beogradu svog hlebara, svog berberina, svoje kafedžije, pa i onoga ko je za njih rezao ili križao duvan na njihov način. Imali su svoju klanicu koju su podigli o svom trošku. Sve to govori o njihovoj visokoj kulturi, ljubomornom čuvanju tradicije, negovanju svojih navika, ako i organizatorskih sposobnostima.

Luj Dipre

Bogati Jermenin sa čibukom (litografija u boji, 1825–1837), Luj Dipre

Na jednoj mapi iz XVII veka pojedine etničke grupe bile su zabeležene, počev od Save prema Dunavu, ovim redom: Cigani, pravoslavni Jermeni, katolici.

„Pojedine verske i etničke grupe imale su svoja groblja. Hrišćanska groblja bila su odvojena od muslimanskih. Katoličko groblje bilo je odvojeno od jermenskog ogradom. Dubrovačko gorblje zvano „gradinaˮ, bilo je ograđeno zidom, Jevreji su imali svoje groblje odvojeno od ostalih.ˮ

U prvoj polovini XVII veka nema mnogo podataka o jermenskim trgovcima u balkanskim zemljama. Tada ih je bilo u Dubrovniku, Splitu, Beogradu i Sofiji, svakako u Skoplju, možda u Ohridu i Lješu. U Sarajevu pa i u Užicu, jako su se uvrežili Jevreji, te nije bilo mesra za njihove konkurente.

Međutim, već u drugoj polovini XVII veka značajno mesto u uspostavljanju i proširivanju trgovačkih veza pripašće beogradskim trgovcima Srbima, Jermenima, Grcima, Duborvčanima.

Đovani

Portret jermenskog trgovca (XIII vek), Đovani Grevembroh

Prema svedočenjima putopisaca i ostalih savremnika, Jermeni su osposobljeni i marljivi u vođenju trgovine svakakve vrste, te svoje poslove obavljaju revnosno, istrajno i dosledno. Štedljivi i inteligentni, bogatiji su obično trgovci, siromašniji spretne zanatlije, a najskromniji baštovani i vinogradari. Često su angažovani kao menjači – bankari, zlatari, sefari i finansijski eksperti, jer su bili dobro obavešteni o vođenju spoljne politike, a bili su i gostioničari, umetnici i zanatlije raznih profila. Činili su grupu za sebe, a u pogledu poslovne veštine nisu ustupali pred Grcima i Cincarima. Međutim, za razliku od Jevreja, kao i Grci nisu bili priatelji Turaka, zbog čega ih ovi kinje i pljačkaju:

„Povezani zajedničkim jezikom, pismom i verom koji su ih izdvajali od ostalog beogradskog stanovništva, Jermeni su sredinom XVII veka imali u Beogradu svoju jaku i dobro organizovanu koloniju. Nastanjeni su u jednoj ili dve ulice istočnog dela varoši. Jermeni su imali svoju crkvu, svoju opštinu, i svoje zanatlije koji su ih podmirivali svim svakodnevnim potrebama. Svojim bogatstvom i trgovačkim ugledom, o i su upadali u oči svim evropskim putnicima. „Ovi Jermeni rastureni su po svim trgovačkim mestimaˮ, kaže Englez Braun. „Izgleda mi da su u trgovini pošteniji i jeftiniji nego Jevreji i Grci. Potražnja istočnjačkih proizvoda na Zapadu učinila ih je sponom između turskog istoka i gradova srednje Evrope u kojima su presisku, sirisku i indisku robu zamenjivali za manofakturne produkte Zapada. Francuz Kikle, koji je prošao kroz Beograd 1658. godine ističe naročito njegovu trgovinu sa Bečom i Nemačkom, „običnoˮ Dunavom. Međutim, oni su se često spuštali u Dubrovnik i u Split i prelazili su Ankonu i Mletke, gde su njihovi sunardnici imali svoje kolonije i vodili živu trgovinu. Prisno povezani na širokom području od srednje Evrope do Persije, Jermeni su se isticali i u novčanim poslovanjima, služeći ponekad kao zajmodavci i samim dubrovačkim poklisarima.ˮ

Jermenski trgovac

Jermenski trgovac u igri sa majmunčetom (1700–1725)

Carigradski Jermeni takođe su bili vrlo moćni i uticajni

„U carigradu se nalazio registar kuća u Turskom carstvu, koje su bile dužne da obavljaju kuluk. Osima na kuluk, paša je imao pravo i na ubiranje određenih iznosa od zemljodelskih prihoda tokom jedne godine, ali je ta dažbina mogla da bude uvećana po pašinom samovoljnom nahođenju. Taj iznos je raspoređivan po okruzima ili nahijama, po nahijama je onda razdeljivan na sela, a po selima ma pojedinačna domaćinstva. Prilikom podele pašaluka, novac je bio najvažniji momenat, kao i kod imenovanja, kadije i vladike. Bogati fanarioti u Carigradu ili jermenski menjači novca, koji su jemčili za isplatu na imenovanje i postavljanje paša; oni su od šeika al islama oktupljivali patente za kadije da bi ih sa velikom dobiti potom prodavali i svoje suverenike doveli na vladičanske položaje.ˮ

Francuski putopisac M. Kikle (Monsieur Quiclet) navodi 1658. godine „da su pijace u Beogradu pune raznovrsne robe, da su jermenski dućani dobro snabdeveni i da Jevreji takođe imaju dućane i robu u svom kvartu.ˮ

Po jednom duhovitom poređenju, koje verovatno potiče iz trgovačkih krugova, predstavnici pojedinih zemalja, po svojim sposobnostima za trgovinu, ređani su ovim redom: na prvo mesto dolazi Jermenin, zatim đavo. Pa Grk (ili Cincarin), i na kraju Jevrejin. Međutim, prema dubrovačkoj tradiciji, tri Jermenina vrede koliko jedan Dubrovčanin.

Iz starog Beograda

Iz starog Beograda – pazarni dan (1846), E. Brauman

U živopisnoj beogradskoj čaršiji brojni su i trgovci muslimani, a i domaći Srbi. Stoga se u tadašnjem Beogradu govore i razni jezici, naročito turski, jezik gospodarećeg sloja. Drugi po važnosti je srpski, jezik najjače etničke grupe u Beogradu i okolini. Treći po značaju je italijanski, potom jevrejski i jermenski, a u manjoj meri i neki drugi jezici.

„Engleski putopisac doktor Braun posetio je Beograd krajem 1668. godine i ostavio interesantan opis grada (…): ’Beograd je, kaže putopisac, veliki, utvđeni, mnogoljudni i prostrani trgovački grad’… Trgovačke ulice grada odozgo su pokrivene daskama, tako da su zaštićene i od kiše i od sunca. Takve ulice su načičkane dućanima i magacinima robe, koji svakako nisu veliki. Svaki dućan ima klupu, na kojoj (kao u drugim mestima krojačnice) sedi kupac ili dućandžija i prodaje svoju robu kupcu. No, kupac najčešće stoji ispred dućana, a unutra ulazi malo njih, ili pak niko ne ulazi…

Jermenski prodavac

Jermenski prodavac voća (oko 1900)

Bio sam u stanu jednog jermenskog trgovca, koji me je neobično lepo ugostio. Posećivao sam i druge trgovce, i svi su imali lepe kuće, a u jednoj sam naišao na vodoskok i lepo kućno kupatilo. Ovde mi nije nedostajalo kafe, šerbeta i odličnih vina koja se proizvode u ovoj zemlji. Jermena ima svuda i vrlo su poznati u svim delovima grada, i ovde imaju crkvu. S njima se u trgovini, izgleda, možete dobro složiti, jer su iskreniji nego Jevreji i Grci. Zemlje koje su u blizini Beograda, imaju obimnu trgovinu.’ˮ

Od javnih zgrada svojim oblikom i veličinom izdvajaju se (h)amami, tj. javna kupatila. Za vreme Turaka, u Beogradu je bilo sedam javnih amama, od kojih je najveći i najbolji bio onaj koji su držali Jermeni, pa su ga po odluci varoške uprave, 20. avgusta 1725. godine „morali predati varoši koja ga je, kako se u jednoj ispravi kaže, uredila na hrišćanski načinˮ.

Poraz Austrije u ratu sa Turskom 1739. godine izaziva u Beogradu pravu pometnju: Kada su Turci ponovo ušli u grad, katoličko stanovništvo (Austrijanci, Nemci, Mađari, Italijani, Jermeni) bilo je u naročitom strahu, te je gotovo svo izbeglo u obližnje gradove: Zemun, Karlovce, Pančevo, Bečkerek, Osijek, Temišvar, a naročito Novi Sad.

Beogradski Jermeni nisu smeli da sačekaju Turke i život nastave u Beogradu. Njihov najveći greh bio je što su jednu džamiju pretvorili u crkvu. Glavnina stanovništva pobegla je preko Dunava i Save i rasula se po ugarskoj ravnici:

„Ne zna se sasvim pouzdano da li su Jermeni bili prisiljeni napustiti Beograd ili su to učnili svojevljno, videvši i ostale hiršćane – pravoslavne i rimokatolike, kako napuštaju grad pod opsadom i odlaze na sever preko Save i Dunava. Najverovatnija pretpostavka da je njihov odlazak planirala i pratila Rimokatolička crkva, jer se iz zapisnika sa sednica Kongregacije saznaje da je postojala naredba o zaustavljanju izbeglica kod Petrovaradinske tvrđave.ˮ

Najimućniji Jermeni u velikom broju se odseljavaju u Varadinski Šanac gde su osnovali svoju opštinu. Zahvaljujući doseljenim Jermenima i Srbima „srpska Atinaˮ postaje jedno id najživljih ugarskih tržišta.

Grci i Jermeni koji su prešli u Zemun smatrali su da je za njih povoljnije da žive kao „turski podaniciˮ i uživaju povlastice koje su im garantovali Požarevački (1718) i Svištovski mir (1791).

„U prvoj polovini XVIII veka u Novom Sadu se nastanjuju Jermeni, podižu svoju crkvu i svoje mrtve sahranjuju u crkvenoj porti. Jermenska crkva se nalazila na današnjem Bulevaru Mihajla Pupina (kod podzemnog prolaza) i suršena za vreme bombardovanja grada 1849. godine. Nova crkva koju je podigla Marija Trandafil srušena je prilikom prosecanja današnjeg bulevara, a iz 1790. godine je ostao samo spomenik baronici Bernjaković, koji je ispred jermenske zajednice podigao njen zet Simeon Melik Čenazi.ˮ

Već 1871. godine u Petrovaradinskom Šancu bilo je oko 150 Jermena, da bi polovinom dvadesetog veka potpuno iščezli.

O ekonomskom i društvenom značaju nekdašnjih novosadskih Jermena svedoči i ulica koja i danas nosi njihovo ime – Jermenska ulica. Njen naziv menjao se u zavisnosti id političkih prilika, što se sagledava iz Spiska ulica Novog Sada 1745–1918. godine: Armenian Gasse, Erzherz Jozef Gasse, Örmèny utca, Jermenska ulica, Nadvojvode Jozefa ulica. Prema Spisku ulica od oktobra 2008. godine, Jermenska ulica u Novom Sadu (od ukupno 855) kontinuirano postoji. Posle rušenja Jermenske crkve 1963. godine, ona je danas, pored spomenika baronici Bernjaković jedini spomenik ovog naroda. Spaja Vršačku i Ulicu Koste Abraševića.

Istoimena ulica postoji i u Nišu, pravougaonog je oblika, počinje i završava se u Ulici Petra Aranđelovića.

Zanimljivo je da Jermenska ulica postoji i u Bijeljini (Bosna i Hercegovina), a povezuje ulice Neznanih junaka i Filipa Višnjića.

AUTOR: Msr Marijana Matović, odlomak iz knjige Jermeni u Čačku 1885–1950

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

pexels-photo-1029610
Prethodni članak

U POČETKU BEŠE REČ

730z528_730-velibor-vasović
Naredni članak

Rođen je fudbaler i trener Velibor Vasović