AktuelnostiDa se ne zaboraviZanimljivostiLjudi

BEOGRAD VODILI PRAVNICI, LEKARI, INŽENJERI, ALI I JEDAN STOLAR (II)

Krajem 19. veka (a i kasnije) mesto predsednika beogradske opštine kao po pravilu bilo je rezervisano za pripadnika one stranke koja je u tom trenutku sastavljala srpsku vladu. Tako je Živka Karabiberovića, nakon njegovog drugog mandata, nasledio radikal Nikola Pašić, koji će takođe u gradskoj fotelji biti u dva navrata (1889–1891, 1897) i detaljno razrađivati planove za najvažnije građevinske poduhvate, a mnogobrojne ulice i trgovi će baš tada promeniti odnosno vratiti stare ili dobiti nove nazive. Kuće su numerisane i postavljene su metalne ploče sa konačno utvrđenim nazivima ulica. Takođe i kaldrmisanje uzima maha, a Beograd dobija i prvi spomenik podignut u parku – u čast lekara i botaničara Josifa Pančića. Spomenik je podignut u današnjem Studentskom parku, koji se ranije zvao Pančićev park. Pašić je od Beograda želeo da napravi privlačan trgovački centar, ali i, kako je govorio, lepu i zdravu prestonicu.

Nakon Pašića (koji će, kao što je poznato, biti jedna od glavnih figura na političkoj sceni Srbije i Kraljevine SHS krajem 19. i početkom 20. veka), na spisku gradonačelnika ističe se ime Milovana Marinkovića, možda i zato što je tri puta obavljao ovu dužnost. Ostao je upamćen kao vatreni govornik, kao i po nadimku Kum. Za vreme njegovog upravljanja Beograd je dobio prvu vodovodnu mrežu i prvi tramvaj.

Predsednik begradske opštine, i to od avgusta 1884. do avgusta 1885. godine bio je i osnivač Srpskog lekarskog društva i lični lekar kralja Milana – Vladan Đorđević. U jednom od svojih izveštaja među osnovnim zadacima „sadašnjeg predstavništva srpske prestonice” navodi da Beograd treba da dobije modernu kanalizaciju, te da varoš treba da se snabde sa dovoljno dobre vode. Prioritetni poslovi u njegovo vreme bili su i osvetljenje ulica i kaldrmisanje prema savremenim načelima. Đorđević je ostao upamćen i kao predsednik koji je uveo praksu primanja građana kako bi oni lično predsedniku izneli probleme koje ih muče. Takođe je proučio „grdnu hrpu pismenih dostava” koje su ga zasule čim je stupio na dužnost. Za vreme Đorđevićevog mandata svečano je otvoreno Novo groblje, koje su mnogi po njemu nazivali Vladanovac.

Posle majksog prevrata 1903. godine i dolaska na vlast dinastije Karađorđević, među predsednicima Beograda bio je i inženjer Kosta Glavinić, koga je posebno zanimalo pošumljavanje grada. Njegovom zaslugom posađeni su četinari na Malom Kalemegdanu, a založio se i za uređenje i pošumljavanje Velikog Kalemegdana. Ljubomir Davidović (1910–1914), kao prvi čovek grada, posebno se zalagao za poboljšanje socijalnih prilika. Prvo je reformisao Sirotinjsko odeljenje, a da bi popravio opšte higijenske uslove, reorganizovao je opštinsku sanitetsku službu.

Tokom Prvog svetskog rata, tačnije 1915. godine, okupator formira okupacioni odbor od 40 građana, kao neku vrstu gradske vlasti. Godine 1918. Kosta Glavinić po treći put preuzima dužnost predsednika beogradske varoši i dočekuje oslobodioce. Beograd postaje prestonica nove države Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, a prvi predsednik opštine bio je Mihajlo Marjanović, na čiju je inicijativu izabrana komisija za procenu ratne štete. Nasledio ga je Kosta Jovanović (1919–1920, u vreme čijeg mandata je najveći problem Beograđana bilo snabdevanje životnim namirnicama, pre svega hlebom, pa je osnovana posebna komisija za određivanje cene hleba kako bi se sprečile malverzacije.

Vrlo kratko je kao predsednik opštine figurirao Filip Filipović, poznati pripadnik radničkog odnosno komunističkog pokreta. Naime, 1920. godine komunistička lista sa Filipovićem na čelu dobila je najviše glasova, ali je opštinska uprava 25. avgusta odbila da položi zakonom propisanu zakletvu, te je ministar unutrašnjih dela poništio rešenje o prelasku opštine pod upravu komunista. Istovremeno, sporazumom radikala i demokrata izabrana je privremena uprava sa radikalskim aktivistom Đorđem Karajovanovićem na čelu. I on se tokom svog mandata najviše bavio problem snabdevanja Beograda, pre svega hlebom. Za vreme mandata njegovog naslednika Dobre Mitrovića (1921–1923) gradu su obezbeđeni povoljni zajmovi i ustupljen deo nemačkih reparacija. Ovim sredstvima je završen i pušten u rad savski vodovod za polivanje ulica. Takođe, za vreme Mitrovićevog mandata 1922. usvojen je Statut beogradske opštine, koji je regulisao podelu njenih poslova i nadležnosti. Unutrašnja opštinska služba delila se na 11 zasebnih odeljenja, kao što su administrativno, sudsko, finansijsko, socijalno, i druga.

Tokom petnaestomesečnog mandata Miloša Savčića (1929–1930) radilo se i dalje na vodovodu, kaldrmisan je veliki broj ulica, a počela je s radom i nova električna centrala. Milan Nešić je tokom mandata (1930–1932) realizovao vlastiti projekat postavljanja duplog tramvajskog koloseka na Kalemegdanskoj padini, od Knez Mihailove do Karađorđeve. Inženjer Nešić pristao je da bude predsednik opštine, s tim da ne napušta svoju katedru na fakultetu. Primao je 13.000 dinara za reprezentaciju, ali je platu dobijao kao profesor.

Najveća čast, koja je pripala Milutinu Petroviću, predsedniku beogradske opštine od 1932. do 1935. godine, bilo je zvanično otvaranje Mosta kralja Aleksandra. U narodu se ovaj most zvao i „zemunski” jer je stari deo grada spajao sa Zemunom. Most je srušen u bombardovanju 1944. godine i na njegovom mestu je kasnije izgrađen današnji Brankov most. Milutin Petrović je obnovio i gradsku slavu Sapsovdan u želji da se, kako je rekao, Beograđani sete stradanja i spasenja svoga grada.

Tokom Drugog svetskog rata, u okupiranom Beogradu, funkcije predsednika i upravnika grada se spajaju. Dragomir Dragi Jovanović (1941–1944) predstavlja verovatno najkontroverzniju ličnost koja je upravljala gradom. Po formiranju Vlade nacionalnog spasa postavljen je za upravnika Grada Beograda sa širokim ovlašćenjima u resoru policije. Njegova tajna služba je, kako je navodno i sam priznao, streljala oko 600 komunističkih simpatizera. Uhapšen je neposredno posle rata i osuđen na smrt streljanjem.

Nakon rata, u vreme obnove i izgradnje, četiri godine je predsednik Narodnog odbora Grada Beograda bio Ninko Petrović. Prema svedočenjima iz tog vremena, bio je vrlo posvećen svom poslu i „skoro da nije spavao, ustajao je s prvom zorom i do pet ujutro bi obišao sve pekare da vidi ima li dovoljno hrane za sugrađane”. Takođe je i organizovao omladinsku radnu akciju seče drva na Rudniku kako bi se obezbedio ogrev za Beograđane. U aprilu 1948. počela je izgradnja Novog Beograda. Omladina iz svih krajeva Jugoslavije u periodu od 1948. do 1950. godine, svrstana u oko 900 brigada, sa oko 200.000 graditelja u močvari i pesku podigla je pod krov stambeno naselje od 40 petospratnica na Tošinom bunaru. Potom su podignuti i sadašnja Palata Srbija, hotel Jugoslavija, Studentski grad, zgrada Šumarskog fakulteta, koja je kasnije pretvorena u KBC Bežanijska kosa, desetak kilometara obaloutvrde na Dunavu i Savi. Omladinske brigade su od 1948. do 1950. godine gradile i hotel Metropol, sadašnji stadion FK Partizan, prugu kroz Pančevački rit u dužini od 32 kilometra…

Đurica Jojkić je u dva mandata (1951–1954, 1957–1961) nastojao da obnovi stambeni fond, vodovod i gradski saobraćaj. U njegovo vreme ukinuto je ograničenje naseljavanja u Beograd, pa se glavni grad suočio i s velikim prilivom stanovništva iz unutrašnjosti. Zato je i Miloš Minić (1955–1957) ukazivao na značaj izgradnje novih stanova, da bi Milijan Neorčić (1961–1964) intenzivirao izgradnju Novog Beograda. Neorčić je značajnu pažnju posvećivao i školstvu, pa je precizno izračunato da je za vreme njegovog mandata izgrađeno 725 učionica osnovnih škola. I ostali predsednici Skupštine Grada Beograda svoje mandate obeležili su određenim značajnim aktivnostima i postignutim rezultatima, pa su tako u vreme Branka Pešića izgrađeni mnogi objekti i simboli Beograda, dok su za mandata Živorada Kovačevića (1974–1982) u rekordnom roku izgrađeni kongresni Sava centar i hotel Interkontinental. Aleksandra Bakočevića se Beograđani sećaju po rekonstrukciji Knez Mihailove ulice (pretvorena u šetalište), što je, zajedno sa preuređenjem Narodnog pozorišta, doprinelo savremenijem izgledu glavnog grada.

Branko Pešić je bio prvi čovek grada s najdužim stažom, a takođe i najpopularniji. U svoje vreme važio je i za „drugog najboljeg” među političarima, naravno, posle Tita. Za deset godina njegovog mandata, od 1964. do 1974, izgrađeni su most Gazela, Mostarska petlja, deo auto-puta koji prolazi kroz grad, petlja kod Auto-komande, Beograđanka, toranj na Avali, brojni sportski centri i hale (Pinki, Hala sportova, Pionir, 25. maj, Šumice, Banjica…), kao i veliki broj novobeogradskih solitera. Govorio je da prvi čovek Beograda neprestano treba da bude na terenu, jer gradom ne može da se upravlja iz fotelje. Za razliku od većine političara nije koristio privilegije koje mu je položaj omogućavao. Nikada nije uzeo stan od države, iako je imao pravo na to. Sam je vozio svoja kola, iako je na službena s vozačem i pratnjom takođe imao pravo.

Izmenom Statuta Grada Beograda 2004. godine uvedena je funkcija gradonačelnika, a prvi je na tu funkciju izabran Nenad Bogdanović, dotadašnji predsednik Izvršnog odbora Skupštine Grada. On je na direktnim izborima, u drugom krugu, dobio oko 10.000 glasova više od drugog kandidata, Aleksandra Vučića.

Prvi ljudi Beograda vrlo često nisu bivali rođeni Beograđani, pa su tako na čelu grada bili Kragujevčanin, Valjevac, Šapčanin, Zaječarac, Užičanin, Nevesinjac, Jagodinac, Požarevčanin, Knićanin… Recimo, Aćim Čumić, predsednik varoši 1871. godine, rođen je u Trešnjevici kod Kragujevca, Đorđe Nestorović u Požarevcu, Svetomir Nikolajević u Raduši, Miloš Savčić u Svilajncu, a Nikola Pašić u Zaječaru. Kosta Jovanović je rođen u Vranju, Vlada Ilić u Vlasotincu, Ljubomir Davidović u Vlaškom Polju, Đurica Jojkić u Turiji kod Srbobrana, Filip Filipović u Čačku, Milijan Neorčić u Gorobilju kod Požege, Ninko Petrović u selu Belotiću, u valjevskom kraju, Miloš Minić u Preljini kod Čačka, Nenad Bogdanović u Beškoj, a skorašnji v. d. gradonačelnika Zoran Alimpić u Pančevu. Desilo se i da su i otac i sin bili na čelu Beograda – Miloš Bogićević je to bio 1840. godine, a njegov sin Mihailo u dva navrata (1886–1887, 1894–1896). Najkraći mandat od svih čelnih ljudi Beograda imao je Dobrivoje Lazarević, koji je bio na mestu predsednika opštine svega četiri dana (od 2. do 6. aprila 1941).

Vlada Ilić je na čelu srpske prestonice bio četiri godine, od 1935. do 1939, i u vreme njegovog mandata je na Petrovdan 1936. godine otvoren Zoološki vrt na lokaciji na kojoj se i danas nalazi.

Kada su u pitanju profesije iz kojih su dolazili prvi ljudi Beograda, najviše je bilo pravnika, odnosno advokata, a potom ekonomista i arhitekata. Beogradom su rukovodili i lekari, trgovci, inženjeri tehnike, književnici, ali i jedan stolar – Mihailo Ratković, koji se pre izbora na mesto predsednika Narodnog odbora Grada Beograda istakao u ilegalnim akcijama protiv Nemaca. Ratković je tokom svog mandata (1944–1947) organizovao masovne volonterske akcije, kojima se uređivao razrušeni grad.

U istoriji srpske prestonice samo su dve žene bile na njenom čelu. Slobodanka Gruden, po zanimanju lekar, vodila je grad u teškom periodu međunarodnih sankcija (1992–1994) i njen osnovni zadatak je bio da sačuva Beograd kao politički, ekonomski, administrativni i privredni centar Srbije. Druga žena na ovoj funkciji bila je Radmila Hrustanović (2001–2004).

 

Priredio: Momčilo Karan

 

Izvor: časopis Istorija, Ecoprint d. o. o., Beograd, novembar, br. 46/2013, str. 10–16.

Sanja Vukovic

Sanja Vukovic

5660928_branko-tjpg
Prethodni članak

Rođen je novinar Branko Stanković

fleka
Naredni članak

Umro je umetnik Miomir Grujić Fleka